Men ele bilirdim vesiyyetname yazan tek Fezldir.

18-ji yazi (TMR Xalg Meclisine hazirlig-II )

Bir gun subh tezden, sehv etmiremse Agdamin ishgali (21 iyul) erefesinde, Masalliya teyin edilmish teze icra bashchisi I. heyecanli shekilde Astarada meni tapdi ki, bes tecili olarag onu Elikramla gorushdurum, bele ki, Lenkeranda onu tapa bilmemishdi. Bir az kechmemishdi, Astaranin da icra bashchisi meni tapdi ki, bes hal-geziyye bele…Chox boyuk chetinlikden sonra oyrendim ki, Elikram bir neche saatliga Xanbulana getmish ki, bezi senedleri tam sakit sheraitde nezerden kechirtsin. Evvelki yazilarimda bildirdiyim kimi, bezen mene ele gelirdi ki, o hech yatmir da, - gece-gunduz icrakomun binasinda olardi.Gorunur, son aylardaki menevi-siyasi gerginlikden sonra hech olmasa bir neche saatlig cemiyyetden tecrid olmag isteyibmish ki, bunu da ona gismet etmedik. Beli, ona chtdirdigimiz xeber onu lap sarsitdi – derhal diger rayon rehberleriyle de telefon elagesine girdi. Deme, subh tezden H.Eliyev bu 7 rayon rehberlerine zeng vurubmudsh ki, bes Terterin, Berdenin ve ermenilerle gonshu olan diger serhedyani yashayish mentegelerinin ehalisinin bizim zonada yerleshdirilmesine tecili olarag komek etsinler. Bu megsedle, rayonda olan butun ikarus avtubuslarinin, minik ve yuk mashinlarinin hemin rayonlara gonderilmesini “xaish” edibmish. Elikram diger 5 rayonla telefon elagesine girdi. Melum oldu ki, birce Bilesuvardan bashga, digerleri Elikramin movgeyini bilmeden, geti gerara gelmeyiblermish…Bilesuvar ise bir neche ikarus avtubusu artig yola salibmish. Elikram o ki var Bilesuvarin teze icrakomu R.-ni danladi ki, “bes menim xeberim olmadan, bu geleti niye etmisen ve o mashinlari tecili olarag geri gaytarmasan, vay haliva…”. Diger rayonlara da eyni xeberdarlig edildi. Sonra telefonla H.Eliyevi ele emosional shekilde danladi ki, neinki o zavalli icrakomlarin, lap menim de ayaglarim esdi… O emosoional danishigin yadimda galan texmini mezmunu bele idi: “…Helem ermeniler o yashayish mentegelerine bir gulle bele atmamish, ehalisini oradan kochurtmeyine ne ad vermek olar? Yani, oz gelecek chirkin megsedlerinden otru en……..(tekrarlamaga ehtiyac duymuram.,H.M.) getmeye de hazirsan? Yani, helem onu da tam derk etmemisen ki, Talish Mugan Respublikasinin Ali Bash komandanliginin icazesi olmadan bu eraziye bir gachginin ayagi bele deymeyecekdir?...”. H.Eliyev ne geder yalvarsa da ki, “ay ogul, hech olmasa yshag-gadin-gocalari oz rayonlarinizda bir-teher, muveggeti olarag yerleshdirin ki, orada ermenilerle gedeceg doyush tehlukesinden xilas ola bilsinler…”. Elikramin, “goy kishileri onlari gorusun, bir de ki, oralari vaxtindan tez satmaga da telesme!”… Ne ise… Bu chox gergin-esebi dialogdan sonra Elikram Lenkerana yola dushdu… O artig derk edirdi ki, H.Eliyev onun bu ishini de ele- bele goymayacagdi, odur ki, tecili olarag TMR Xalg Meclisine hazirlashmag lazim idi …
O vaxtlar siyasi liderlerin adi ile xususi bulletenler buraxilirdi. Biz de boyuk bir tiracla 8 sehifelik “Elikram Hummetov” xysusi buraxilishini 29 iyulda neshr edib, orada E.Hummetovun mubarize yollarini achigladig, TMR ile bagli respublika gazetlerinde neshr edilen materiallarin gisa xulasesini verdik. Bu xususi buraxilishi tertib eden F.J. ve I.M. meslekdashlarimizin zehmetlerini geyd etmemek olmaz. Bu bulletende Elikram terefinden addimbashi da xatirlanirdi ki, TMR – Azerbaycanin ayrilmaz parchasidir…
Indi de size o vaxtlardaki kichik bir sirri de juzi tefsilatiyla achmag isteyirem. Ona gore “juzi” deyirem ki, ondan bir az chox melumat versem, ya yalana uymali, ya da en azi semimiliyimi itirmeli olacagam. Odur ki, meni ginamayin.
Avgustun evvellerinde (2-3 avgustda) Suret Huseynovun bashchiligi ile nazirler Lenkerana getdiler. Bu chox vacib bir gorush idi. Bu gun, herdenbir chox teessuflenirem ki, men o gorushde olmadim ve partiyamizin feal ishtirakini da orada temin ede bilmedim… Bu forumlarda ishtirak eden bir yuzer bir neche defe tekidle menden oyrenmek istedi ki, goresen avgustun 20-23-de men Lenkeranda olmusham ya yox?! Her defe cavab verdim ki, elbette Lenkeranda idim, ve gerargahimizi axirinci terk eden de men olmusham.Bu, ve Lenkerandaki son derece gergin sheraitde kechirilen 22 avgust konfransimiz ve orada hech bir hazirlig olmadan, 1 saatdan artig yuksek emosional chixishim (ve sabah-23-de gozlenile bilen meglubiyyetimize gore kimlerlese ciddi toggushacagim) barede ise sonra yazacagam. Amma, yegin ki, mehz iyulun axiri, avgustun evvelerinde iki-ych gun Lenkeranda olmamagim choxlarini o vaxtlar teecublendirmishdi. Bir gismi bele hesab etmishdi ki, men tamamile Lenkerani ve TMR hadiselerini terk etmishem. Chox guman ki, sohbet hemin o 2-3 gunden gedir ki, sehven 20-23 avgusta aid edilir…
Chox-chox efsuslar olsun ki, bir neche gun Bakida olub, dogrudan da az gala Lenkerana gelmemek baredeki gerarimin sirrlerinin tam tefsilatini yuxarida geyd etdiyim kimi, size achiglaya bilmeyeceyem. Iyulun axirlarindaki bir plenumumuzda partiyamizin bezi liderleri ile suni bir garshidurma yaratmagimin,gozlenilmeden 1-ci muavinimin deyishmeyimin da sirrlerini achmayacagam. Goy, bu achiglama da galsin partiyamizin 3-ci gurultayindaki hesabatima, inshAllah. Amma, ozume teze 1-ci muavin teyin etdiyim xalgimizin merd SHEHID oglu rehmetlik Elirza myellime ciddi olarag tapshirmishdim ki, menim Lenkeranda olmadigim butun gunlerde partiyaya rehberliyi oz yzerine gotursun. Onunla ve partiyanin diger yerli liderleri ile telefon elagelerimi ise gunde bir neche defe ciddi olarag saxlamishdim.
Dostlar, ele dushunmeyin ki, oz gelecek taleyimden gorxub, ozumu xilas megsediyle bu addimlari atmish, kimlerise ise tenhaligda- tehluke garshisinda goymushdum...Yox!!! Vallah, bele deyildi!!! Allah shahiddir ki, o vaxtlar az gala meglub gynymyzin vaxtini texminen bildiyim halda bele, geriye chekilmek fikrinde deyildim. Onsuz da boyuk suretle AYSBERGe dogru yzen TITANIK oz labud “muveggeti”(!!!) meglubiyyetine hazir idi… AMMA… Her seher, kelmeyi-shehadetimi oxuyub Lenkerana gelende Allaha yalvarirdim ki, kash bir az da bize mohlet versin ki, kimlerse oz tereddudune son goysun, gelecek nesile oturmeli olacagimiz tarixi missiyamizi MERD kimi yerine yetirmeyenecen, TITANIKimizin sukanindan bizi ayirmasin…
Avgustunn 3 ya 4-de ilk once vicdanim garshisinda boyuk mesuliyyet hissini derk ederek, Elikrama zeng vurdum, ve onun - “…neylek,tek galsam da axiracan gedeceyem!” kelmeleriyle biten chox heyecanli ve birdaha ymidverici vedlerinden ruhlanarag Lenkerana gayitdim ve nehayet ki, arzuladigimiz o xoshbext bir gunin - TMMR XALG MECLISInin kechirdileceyi guni tam mexvi shekilde myeyyenleshdirib ymumi bir raziliga geldik: 7-8 avgust 1993-ci il. Evvelce “6-7-8” gunlerinin manevrlerini de etmishdik ki, sehih gun bilinmesin. H.Eliyev-S.Huseynov-L.Sh-Haciyeva ile telefon dialoglari da yzadilirdi ki, gefilden kechirdilecek Xalg Meclisi barede yalniz bir gun evvel, axsham XDS rehberliyine xeber verilsin. Meclisin ish sxemi tam gizli shekilde, en etibarli meslekdashlar terefinden hazirlanmishdi. Elikram da oz novbesinde Xalg Meclisinin tam tehlukesizliyini oz yzerine goturmushdu. Sizden bu gun gizletmirem ki, bizim AXBP de oz “xususi drujinasi”ni meclisin tehlukesizliyine, bash vere bilecek texribatlari vaxtinda myeyyen edib def etmeye hazirlamishdi… Elikramla shertimiz bu olmushdu ki, meclisin ishinde birce M.-den bashga, hech bir herbichi ishtirak etmemeliydi. Duzdur, video-kasetada bir J. adli herbichi da nezere charpir, amma o da orada olmamaliydi. Elbette, herbichiler meclisin kechiedildiyi binanin etrafinda- xususi-mulki geyimde idiler…Amma, bir daha tekrar edirem ki, nezerde tutulan 250 (150 deputat+100 agsaggal ve nufuzlu shexs) numayendeden savayi, bir gush bele orada ychmamali idi. Butun texniki ishlere (numayendelerin geydiyyatina ve i.a.) partiyamizin gehreman ogullari (Allah shehidlerine rehmet etsin, dirilerine yzunomr bexh etsin!) rehberlik edir, birce sehfe bele yol vermirdiler. Elbette, men ozum de chox narahat – chox heyecanli idim. Axi, 1919-cu il, avgustdaki melum Mugan Respublikasinin Meclisinden 74 il sonra, bir daha xalgimizin oz tarixi-huguglarinin berpasina yigishmishdig. Mehz bu gun-7 avgustda, 21 iyunda TMR elan etmish herbi muxalifet evvelceden gerarlashdigimiz kimi, geriye chekilmeli, butun selahiyyetlerini mulki shexslere – Xalg Meclisine tehvil vermeli idi… Shubhesiz ki, bu novbeti(1993) meclisimiz evvelkinden (1919) daha yuksek seviyyeli merami ve vezifeleri, en esasi ise, terkibi ile ferglenirdi. Bele ki, 7 avgustda kechirdeceyimiz o meclisin yzvleri 100 % yerli xalgin numayendeleri olub, ishine ise giragdan hech bir mudaxile yox idi. Goy, sabah bu setirlerimi oxuyan hemvetenimiz nalayig tengidchilerimizin boshbogaz bohtanlarina uyub bizi o-bu xarici memleketlerin fitvasina yumagda ginamasinlar. And ichirem ki, hemin fitvalarin rehberliyi altinda ishleyenler de – neyin bahasina olursa-olsun hakimiyyete can atan, mehz hemin “bash” bohtanchilarin ozleri idi.
Belelikle, 7 avgust, saat 10-00. Lenkeran sheheri. Talish-Mugan Respublikasinin Xalg Meclisi ishine bashladi…

(ardi var)

SANIN BU YAZILAARIN QURTARAACAAQ YA YOX...CAMMAT ISH GORUR SAN ISA YAZIRSAN...DEYASAN QOCALIQDANDIR...

17-ji yazi (TMR Xalg Meclisine hazirlig-I )

15-ci yazimda geyd etdiyim kimi, 17 iyulda Lenkeran sheher XDS-in sessiyasinda TMR Xalg Meclisine numayendeler sechildi, “Vali ve muavini barede sechki esasnamesi” gebul edildi… Bu analoji metod diger rayonlarda da tedbig olunmali idi. Ilk once, diger rayon xalg deputatlari soveti de oz muvafig sessiyalarini chagirib, melum proporsional gayda yzre myeyyenleshdirilmish sayda numayendelerini TMR Xalg Meclisine sechmeli idiler…
XDS sedrine ve deputatlara ashagidaki mezmunda muraciet edilmishdi:

“… rayon Sovetinin sedri ... cenablarina
sureti: rayon icra bashchisi ...cenablarina
Size melum oldugu kimi, oten ay Talish-Mugan bolgesinde bash vermish hadiseler ve iyunun 21-de Talish-Mugan Respublikasinin elan edilmesi ister bolgede, isterse de bytovlukde Azerbaycanda birmenali garshilanmamish ve muxtelif reyler dogurmushdur. Bele bir sheraitde bolge ehalisinin ayri-ayri tebegelerinin bash vermish hadiselere munasibetini oyrenmek ve yaradilmish gurumun gelecek taleyi ile bagli helli vacib olan meseleleri myeyyen etmek megsediyle Talish-Mugan Respublikasinin Ali Bash komandanligi 1993-ci il …iyulda (evvelce gerarimiz bu idi, amma… bax.ashgiya.,H.M.) saat 10-00-da Lenkeran sheherinde Talish-Mugan respublikasinin Xalg Meclisini chagirmag gerarina gelmishdir. Bununla elagedar olarag, rayon Sovetinin sessiyasinda …. nefer deputatin Xalg Meclisine sechilmesini ve onlarin Meclisde ishtirakini temin etmeyi Sizden xahish edirik.”
Talish-Mugan Respublikasinin Ali Bash KOMANDANI: E.Hummetov”

1-2 gun erzinde Elikramla apardigimiz meslehetleshmelerden sonra gerara alindi ki, bir gun (degig yadimda deyil, sehv etmiremse 18-21 iyul gunlerinin birinde) subh tezden 6 diger rayon icra bashchilari gefilden deyishdirilsin. O vaxtlar Ali Bash komandanliginin 7 rayon yzre selahiyyetli numayendeleri bu teze rehberleri bir neche gun muhafize etmeli idiler. Hemin 6 (Lenkeranda muveggeti olarag Elikramin ozy idi) rayona H.Eliyevin de vaxtile yaxshi tanidigi ele agsaggal, taninmish, cesaretli numayendeler teyin olundu ki, sonralar da H.Eliyev bir gismine toxunmayib vezifelerinde saxladi. Choxlari shahiddir ki, H.Eliyev bu sechilmish rehberliye gore Elikrami telefonda hetta tebrik etmish, ve soz vermishdi ki, onlarin serencamini da istenilen vaxt vermeye hazirdir, nece deyerler ”teki sen bir “he!” de!”. Elbette, bu da bizim hedsiz axtarishlarimizin ymumi neticesi idi ki, ele adamlari icra bashchilari teyin edek ki, hem bizi, hem de H.Eliyevi gane etsin, ve burada da bir az vaxt gazanag…
Elbette, bu emeliyyatdan sonra dushmenlerimiz de artdi… Doguldugum oz dogma Astara rayonunda menimle shexsi “razborkalar” sonralar lap dramatik hal aldi. Tesevvur edin, erchivanli F.J. evezine, dogma emisi oglu X.J. teyin etdik, sen deme onlar ise bir-biriyle dava-dalashda imishler. Elbette, o vaxtlar bezi sehvlere de yol verdik, amma neylek ki, ne vaxtimiz, ne de ki, layigli kadrolarimiz kifayet geder deyildi…
21 iyulda F.A.-in “T.S.”-de derc edilen “TMR:hegiget ve uydurmalar” yazisi resbublikada, o cumleden zonamizda boyuk eks-sedaya sebeb oldu. Shexsi tekidimizle yerli rayon gazetlerinde de o megale tekraren chap olundu. Myellif hemin megalesinde tarixi-varislik zerurilikden ireli gelerek TMR-in yaradilmasinin megsedeuygunluglarini yuksek politoloci hugugi-mentigi tehlillerle esaslandirmishdi.
23 iyulda Lerik, 24 iyulda Jelilabad, 27 iyulda Astara, 3 avgustda Masalli, 6 avgustda Yardimli ve Bilesuvar rayon XDS-i oz numayendelerini TMR Xalg Meclisine sechdiler. Bu meclisin kechirdileceyi gyn ise helelik tam mexfi idi… Chunki H.Eliyev telefon danishiglarinda defelerle Elikrama yalvarirdi ki, “ogul, bele sehv addimlari atmaga telesme, 7 rayona teyin etdiklerin teze icra bashchilarini tesdig etmekle yanashi, “cenub zona” yzre senin de dovlet mushaviri teyin etmek baredeki fermanimi istenilen megam imzalamaga haziram,teki bir “he!” de”…
Yeri gelmishken, chox vacib bir megama da toxunmag isteyirem – 17 iyunda Agderenin, 23 iyulda ise Agdamin ermeniler terefinden ishgal edilmesi TMR ehalisini de hedsiz dushundurmeye vadar etmishdi: evvala, sonralar Elikramin ynvanina diyilen BOHTANlara (!!!) baxmayarag,bu doyush bolgelerinden ne bir silah sursati, ne de bir esger geri chekilmemishdi. Hetta shahidi oldugum bir sehne bu gun de yadimdan chixmir: doyushlerde kontuziya almish bir esgerin doyush bolgesinden gacharag Lenkerana gayitdigi xeberini eshiden herbichiler onu ferarilikde tagsirlandirarak, az gala tribunal mehkemesine chekirdiler. O vaxtlar, bizim bu meseleye ciddi garishmagimiz o zavalli xesteni xilas etdi. O, dogrudan da xeste idi ve herbichilerin cismani tezyiginden az gala kechinecekdi… Odur ki, sonralar Elikrama garshi yaxilan sherlerin hech bir esasi yox idi. Bu barede, 7 avgustda TMMR Xalg Meclisindeki chixishinda onun ozu bele deyecekdi: “…14-15 may hadiseleri bash verende (A.Mutelibovun 1992-de hakimiyyete getirilib ve bir neche saatdan sonra govulmasi nezerde tutulur.,H.M.) biz Emralilarda vurushurdug.Kendin camaati ozu gelib mene dedi ki, bey, bu kendin emlaki choxdan dagidilib, gozleyirler ki, ermeni bura girsin,sonra bir akt baglayib hamisini silecekler. Sen bu cavanlari girgina verme, chix get buradan”. “Bakida hazirda hakimiyyet ve vezife ygrunda ele getiyyetli doyushler gedir ki, men arzu ederdim ki, o doyushler kash Garabag ygrunda gedeydi. O getiyyeti biz Garabag ygrunda geden doyushlerde kash goreydik. Goresen Azerbaycan elden gedenden sonra bu adamlar kimin ve neyin rehberi olacaglar,kimlere boyukluk edecekler,harani saxlayacaglar?
Torpaglarimizin hamisi meger vezife ystunde geden mubarizenin gurbani olmayibmi? Goresen, bu gun de davam eden vezife davasinda hansi rayonlarimiz gurban gedecekdir? Bu suali biz ozumuze veririkmi?”
Beli, bu sozleri E.Hummetov deyende, artig bilmirdi ki, 23 avgustda, mehz meglub olacagimiz gun, Fizuli, Jabrail rayonlari, I hefte sonra Gubadli, 1 ay sonra ise Zengilan rayonu ermenilere peshkesh verilecekdi… Mugessir ise elikramlar sayilacagdi…

(ardi var)

17-ji yazi (TMR Xalg Meclisine hazirlig-I )

15-ci yazimda geyd etdiyim kimi, 17 iyulda Lenkeran sheher XDS-in sessiyasinda TMR Xalg Meclisine numayendeler sechildi, “Vali ve muavini barede sechki esasnamesi” gebul edildi… Bu analoji metod diger rayonlarda da tedbig olunmali idi. Ilk once, diger rayon xalg deputatlari soveti de oz muvafig sessiyalarini chagirib, melum proporsional gayda yzre myeyyenleshdirilmish sayda numayendelerini TMR Xalg Meclisine sechmeli idiler…
XDS sedrine ve deputatlara ashagidaki mezmunda muraciet edilmishdi:

“… rayon Sovetinin sedri ... cenablarina
sureti: rayon icra bashchisi ...cenablarina
Size melum oldugu kimi, oten ay Talish-Mugan bolgesinde bash vermish hadiseler ve iyunun 21-de Talish-Mugan Respublikasinin elan edilmesi ister bolgede, isterse de bytovlukde Azerbaycanda birmenali garshilanmamish ve muxtelif reyler dogurmushdur. Bele bir sheraitde bolge ehalisinin ayri-ayri tebegelerinin bash vermish hadiselere munasibetini oyrenmek ve yaradilmish gurumun gelecek taleyi ile bagli helli vacib olan meseleleri myeyyen etmek megsediyle Talish-Mugan Respublikasinin Ali Bash komandanligi 1993-ci il …iyulda (evvelce gerarimiz bu idi, amma… bax.ashgiya.,H.M.) saat 10-00-da Lenkeran sheherinde Talish-Mugan respublikasinin Xalg Meclisini chagirmag gerarina gelmishdir. Bununla elagedar olarag, rayon Sovetinin sessiyasinda …. nefer deputatin Xalg Meclisine sechilmesini ve onlarin Meclisde ishtirakini temin etmeyi Sizden xahish edirik.”

Talish-Mugan Respublikasinin Ali Bash KOMANDANI: E.Hummetov”

1-2 gun erzinde Elikramla apardigimiz meslehetleshmelerden sonra gerara alindi ki, bir gun (degig yadimda deyil, sehv etmiremse 18-21 iyul gunlerinin birinde) subh tezden 6 diger rayon icra bashchilari gefilden deyishdirilsin. O vaxtlar Ali Bash komandanliginin 7 rayon yzre selahiyyetli numayendeleri bu teze rehberleri bir neche gun muhafize etmeli idiler. Hemin 6 (Lenkeranda muveggeti olarag Elikramin ozy idi) rayona H.Eliyevin de vaxtile yaxshi tanidigi ele agsaggal, taninmish, cesaretli numayendeler teyin olundu ki, sonralar da H.Eliyev bir gismine toxunmayib vezifelerinde saxladi. Choxlari shahiddir ki, H.Eliyev bu sechilmish rehberliye gore Elikrami telefonda hetta tebrik etmish, ve soz vermishdi ki, onlarin serencamini da istenilen vaxt vermeye hazirdir, nece deyerler ”teki sen bir “he!” de!”. Elbette, bu da bizim hedsiz axtarishlarimizin ymumi neticesi idi ki, ele adamlari icra bashchilari teyin edek ki, hem bizi, hem de H.Eliyevi gane etsin, ve burada da bir az vaxt gazanag…
Elbette, bu emeliyyatdan sonra dushmenlerimiz de artdi… Doguldugum oz dogma Astara rayonunda menimle shexsi “razborkalar” sonralar lap dramatik hal aldi. Tesevvur edin, erchivanli F.J. evezine, dogma emisi oglu X.J. teyin etdik, sen deme onlar ise bir-biriyle dava-dalashda imishler. Elbette, o vaxtlar bezi sehvlere de yol verdik, amma neylek ki, ne vaxtimiz, ne de ki, layigli kadrolarimiz kifayet geder deyildi…
21 iyulda F.A.-in “T.S.”-de derc edilen “TMR:hegiget ve uydurmalar” yazisi resbublikada, o cumleden zonamizda boyuk eks-sedaya sebeb oldu. Shexsi tekidimizle yerli rayon gazetlerinde de o megale tekraren chap olundu. Myellif hemin megalesinde tarixi-varislik zerurilikden ireli gelerek TMR-in yaradilmasinin megsedeuygunluglarini yuksek politoloci hugugi-mentigi tehlillerle esaslandirmishdi.
23 iyulda Lerik, 24 iyulda Jelilabad, 27 iyulda Astara, 3 avgustda Masalli, 6 avgustda Yardimli ve Bilesuvar rayon XDS-i oz numayendelerini TMR Xalg Meclisine sechdiler. Bu meclisin kechirdileceyi gyn ise helelik tam mexfi idi… Chunki H.Eliyev telefon danishiglarinda defelerle Elikrama yalvarirdi ki, “ogul, bele sehv addimlari atmaga telesme, 7 rayona teyin etdiklerin teze icra bashchilarini tesdig etmekle yanashi, “cenub zona” yzre senin de dovlet mushaviri teyin etmek baredeki fermanimi istenilen megam imzalamaga haziram,teki bir “he!” de”…
Yeri gelmishken, chox vacib bir megama da toxunmag isteyirem – 17 iyunda Agderenin, 23 iyulda ise Agdamin ermeniler terefinden ishgal edilmesi TMR ehalisini de hedsiz dushundurmeye vadar etmishdi: evvala, sonralar Elikramin ynvanina diyilen BOHTANlara (!!!) baxmayarag,bu doyush bolgelerinden ne bir silah sursati, ne de bir esger geri chekilmemishdi. Hetta shahidi oldugum bir sehne bu gun de yadimdan chixmir: doyushlerde kontuziya almish bir esgerin doyush bolgesinden gacharag Lenkerana gayitdigi xeberini eshiden herbichiler onu ferarilikde tagsirlandirarak, az gala tribunal mehkemesine chekirdiler. O vaxtlar, bizim bu meseleye ciddi garishmagimiz o zavalli xesteni xilas etdi. O, dogrudan da xeste idi ve herbichilerin cismani tezyiginden az gala kechinecekdi… Odur ki, sonralar Elikrama garshi yaxilan sherlerin hech bir esasi yox idi. Bu barede, 7 avgustda TMMR Xalg Meclisindeki chixishinda onun ozu bele deyecekdi: “…14-15 may hadiseleri bash verende (A.Mutelibovun 1992-de hakimiyyete getirilib ve bir neche saatdan sonra govulmasi nezerde tutulur.,H.M.) biz Emralilarda vurushurdug.Kendin camaati ozu gelib mene dedi ki, bey, bu kendin emlaki choxdan dagidilib, gozleyirler ki, ermeni bura girsin,sonra bir akt baglayib hamisini silecekler. Sen bu cavanlari girgina verme, chix get buradan”. “Bakida hazirda hakimiyyet ve vezife ygrunda ele getiyyetli doyushler gedir ki, men arzu ederdim ki, o doyushler kash Garabag ygrunda gedeydi. O getiyyeti biz Garabag ygrunda geden doyushlerde kash goreydik. Goresen Azerbaycan elden gedenden sonra bu adamlar kimin ve neyin rehberi olacaglar,kimlere boyukluk edecekler,harani saxlayacaglar?
Torpaglarimizin hamisi meger vezife ystunde geden mubarizenin gurbani olmayibmi? Goresen, bu gun de davam eden vezife davasinda hansi rayonlarimiz gurban gedecekdir? Bu suali biz ozumuze veririkmi?”
Beli, bu sozleri E.Hummetov deyende, artig bilmirdi ki, 23 avgustda, mehz meglub olacagimiz gun, Fizuli, Jabrail rayonlari, I hefte sonra Gubadli, 1 ay sonra ise Zengilan rayonu ermenilere peshkesh verilecekdi… Mugessir ise elikramlar sayilacagdi…

(ardi var)


18-ji yazi (TMR Xalg Meclisine hazirlig-II )


Artig iyulun axirlarinda (Agdam elden getmemish), biz 100% inanirdig ki, yuxarida adlarini chekdiyimiz rayonlar kimlerinse taxtina gurban gedecekdir…
Dostlar, sizden bir ricam var: orda-burda bir siravi Cebrailli, bir Fizulili, bir Gubadlili, bir Zengilanli rastiniza gelse, ondan xelveti sorushun ki, “rayonunuzu kim satdi ve niye satdi?” Goruna bele soyduklerinin ad-familyasini sehih oyrenenden sonra, yegin ki, oz-ozunuze de teecuble bu suali vereceksiniz ki, bes, “prichem zdes Elikram?”
Hele bunlar nedir ki… Ilk defe, mehz bu berede, 13 ilden sonra size achacagim bir sirri bilenden sonra, hech ozum bilmirem ki, hansi hissleri yashayacagsiniz…
Bir gun subhden, Masalliya teyin etdiyimiz icra bashchisi I. tecili olarag Astaranin bir kendinde meni tapdi ki, bes H.Eliyev ona zeng vurub ki,…

Ne ise,bele-bele ishler… Yene de gayidag iyulun axiri-avgustun evvellerine…
O vaxtlar siyasi liderlerin adi ile xususi bulletenler buraxilirdi. Biz de boyuk bir tiracla 8 sehifelik “Elikram Hummetov” xysusi buraxilishini 29 iyulda neshr edib, orada E.Hummetovun mubarizesinin megsedlerini achigladig, TMR ile bagli respublika gazetlerinde neshr edilen materiallarin gisa xulasesini verdik. Bu xususi buraxilishi tertib eden F.J. ve I.M. meslekdashlarimizin zehmetlerini geyd etmemek olmaz.
Indi de size o vaxtlardaki kichik bir sirri de juzi tefsilatiyla achmag isteyirem. Ona gore “juzi” deyirem ki, ondan bir az chox melumat versem, ya yalana uymali, ya da en azi semimiliyimi itirmeli olacagam. Odur ki, meni ginamayin.
Avgustun evvellerinde (2-3 avgustda) Suret Huseynovun bashchiligi ile nazirler Lenkerana getdiler. Bu chox vacib bir gorush idi. Bu gun, herdenbir chox teessuflenirem ki, men o gorushde olmadim ve partiyamizin feal ishtirakini da orada temin ede bilmedim… Bu forumlarda ishtirak eden bir yuzer bir neche defe tekidle menden oyrenmek istedi ki, goresen avgustun 20-23-de men Lenkeranda olmusham ya yox?! Her defe cavab verdim ki, elbette Lenkeranda idim, ve gerargahimizi axirinci terk eden de men olmusham.Bu, ve Lenkerandaki son derece gergin sheraitde kechirilen 22 avgust konfransimiz ve orada hech bir hazirlig olmadan, 1 saatdan artig yuksek emosional chixishim (ve sabah-23-de gozlenile bilen meglubiyyetimize gore kimlerlese ciddi toggushacagim) barede ise sonra yazacagam. Amma, yegin ki, mehz iyulun axiri, avgustun evvelerinde bir neche gun Lenkeranda olmamagim choxlarini o vaxtlar teecublendirmishdi. Bir gismi bele hesab etmishdi ki, men tamamile Lenkerani ve TMR hadiselerini terk etmishem. Chox-chox efsuslar olsun ki, bir neche gun Bakida olub, dogrudan da az gala Lenkerana gelmemek baredeki gerarimin sirrlerinin tam tefsilatini yuxarida geyd etdiyim kimi, size acha bilmeyeceyem. Iyulun axirlarindaki bir plenumumuzda partiyamizin bezi liderleri ile suni bir garshidurma yaratmagimin,gozlenilmeden 1-ci muavinimin deyishmeyimin da sirrlerini achmayacagam. Goy, bu achiglama galsin partiyamizin 3-ci gurultayindaki hesabatima, inshAllah. Amma, ozume teze 1-ci muavin teyin etdiyim xalgimizin merd SHEHID oglu rehmetlik Elirza myellime ciddi olarag tapshirmishdim ki, menim Lenkeranda olmadigim butun gunlerde partiyaya rehberliyi oz yzerine gotursun. Onunla ve partiyanin diger yerli liderleri ile telefon elagelerimi ise gunde bir neche defe ciddi olarag saxlamishdim.
Dostlar, ele dushunmeyin ki, oz gelecek taleyimden gorxub, ozumu xilas megsediyle bu addimlari atmish, kimlerise ise tenhaligda- tehluke garshisinda goymushdum...Yox!!! Vallah, bele deyildi!!! Allah shahiddir ki, o vaxtlar az gala meglub gynymyzi sehih bildiyim halda bele, geriye chekilmek fikrinde deyildim. Onsuz da boyuk suretle AYSBERGe dogru yzen TITANIK oz labud “muveggeti”(!!!) meglubiyyetine hazir idi… AMMA… Her seher, kelmeyi-shehadetimi oxuyub Lenkerana gelende Allaha yalvarirdim ki, kash bir az da bize mohlet versin ki, kimlerse geri chekilmesin, gelecek nesile oturmeli olacagimiz tarixi missiyamizi MERD kimi yerine yetirmeyenecen, TITANIKimizin sukanindan bizi ayirmasin…
Avgustunn 3 ya 4-de ilk once vicdanim garshisinda boyuk mesuliyyet hissini derk ederek, daha dozmeyib, Elikrama zeng vurdum, ve onun - “…neylek,tek galsam da axiracan gedeceyem!” kelmeleriyle biten chox heyecanli ve ymidverici novbeti vedlerinden ruhlanarag Lenkerana gayitdim ve nehayet ki, arzuladigimiz o xoshbext bir gunin - TMMR XALG MECLISInin kechirdileceyi guni tam mexvi shekilde myeyyenleshdirib ymumi bir raziliga geldik: 7-8 avgust 1993-ci il. Evvelce “6-7-8” gunlerinin manevrlerini de etmishdik ki, sehih gun bilinmesin. H.Eliyev-S.Huseynov-L.Sh-Haciyeva ile telefon dialoglari da yzadilirdi ki, gefilden kechirdilecek Xalg Meclisi barede yalniz bir gun evvel, axsham XDS rehberliyine xeber verilsin. Meclisin ish sxemi tam gizli shekilde, en etibarli meslekdashlar terefinden hazirlanmishdi. Elikram da oz novbesinde Xalg Meclisinin tam tehlukesizliyini oz yzerine goturmushdu. Sizden bu gun gizletmirem ki, bizim AXBP de oz “xususi drujinasi”ni meclisin tehlukesizliyine, bash vere bilecek texribatlari vaxtinda myeyyen edib def etmeye hazirlamishdi… Elikramla shertimiz bu olmushdu ki, meclisin ishinde birce M.-den bashga, hech bir herbichi ishtirak etmemeliydi. Duzdur, video-kasetada bir J. adli herbichi da nezere charpir, amma o da orada olmamaliydi. Elbette, herbichiler meclisin kechiedildiyi binanin etrafinda- xususi-mulki geyimde idiler…Amma, bir daha tekrar edirem ki, nezerde tutulan 250 (150 deputat+100 agsaggal ve nufuzlu shexs) numayendeden savayi, bir gush bele orada ychmamali idi. Butun texniki ishlere (numayendelerin geydiyyatina ve i.a.) partiyamizin gehreman ogullari (Allah shehidlerine rehmet etsin, dirilerine yzunomr bexh etsin!) rehberlik edir, birce sehfe bele yol vermirdiler. Elbette, men ozum de chox narahat – chox heyecanli idim. Axi, 1919-cu il, avgustdaki melum Mugan Respublikasinin Meclisinden 74 il sonra, bir daha xalgimizin oz tarixi-huguglarinin berpasina yigishmishdig. Mehz bu gun-7 avgustda, 21 iyunda TMR elan etmish herbi muxalifet evvelceden gerarlashdigimiz kimi, geriye chekilmeli, butun selahiyyetlerini mulki shexslere – Xalg Meclisine tehvil vermeli idi… Shubhesiz ki, bu novbeti(1993) meclisimiz evvelkinden (1919) daha yuksek seviyyeli merami ve vezifeleri, en esasi ise, terkibi ile ferglenirdi. Bele ki, 7 avgustda kechirdeceyimiz o meclisin yzvleri 100 % yerli xalgin numayendeleri olub, ishine ise giragdan hech bir mudaxile yox idi. Goy, sabah bu setirlerimi oxuyan hemvetenimiz nalayig tengidchilerimizin boshbogaz bohtanlarina uyub bizi o-bu xarici memleketlerin fitvasina yumagda ginamasinlar. And ichirem ki, hemin fitvalarin rehberliyi altinda ishleyenler de – neyin bahasina olursa-olsun hakimiyyete can atan, mehz hemin “bash” bohtanchilarin ozleri idi.
Belelikle, 7 avgust, saat 10-00. Lenkeran sheheri. Talish-Mugan Respublikasinin Xalg Meclisi ishine bashladi…

(ardi var)

16-ji yazi (“Astara faciesi”nin ildonumy)

Partiyamizin teshebbusi ile 16 iyul 1993-de “Asrara faciesi”nin 1 illiyi ile bagli boyuk tedbir kechirdildi. Bu barede meyyen melumatlar 16 iyulda Atropat saytinda verilmishdir(bax: http://www.narod.ru/guestbook/index.xhtml?owner=3314971&c=5).
O vaxtlar “Toloshi Sedo”(T.S.) gazetinin bir nomresi (29 iyul 1993) ise bytovlukde buna hesr edilmishdi.
16 iyul 1992-de o vaxtlar DISh naziri olan I.Hemidov terefinden “Subtropik emeliyyati” adi altinda toredilmish agir cinayet neticesinde Shahagac kendinde bir aile (ata,ana,ushag,gonag) vehshicesine oldurulub, sonra od sachan silah ile evleri viran edilmishdi.
Dostlar, xalgimizin facieli taleyinde en yaddagalan gunlerden biri olacag bu hadiseye hesr edilmish matem mitingimiz barede 1-2 kelme yazmagi bir daha vacib sayiram… Partiyamizin Lenkeran komitesinin mexsusi fedakarligi ile Shahagac kendinde kechirilen matem-mitinginin video-yazisina bu gun de heyecansiz baxmag olmur… Men ilk defe olarag, yanib-kule donmush, gyru 1-2 divarldan ibaret nishanesi galan “Xatin” evinin bir tininde - bir az xelvete chekilen Elikramin goz yashlarini gordum…O, aglayirdi… Men de mitingi achanda doluxsunmushdum, chox chetinlikle yigincagi achdim.
Yerli kend ehalisi bizi ilk evvel bir az soyug garshiladi, herchend ki, partiyamizin yerli shobesi elinden gelen maksimum hazirligi etmishdi. Bunun sebebi de o idi ki, xalg Elikrami da kechmish cebhechi bilirdi, ve hemin mitingde Astaranin Xalg cebhesinden de bezilerinin (mexsusen de icra bashchisi F.J.-in) ishtirak etmesi onlari lap narahat etmishdi, ona gore ki,o vaxtlar Iskendere havadarlig edenler de mehz hemin yerli cebhechiler olmushdu. Amma tezlikle, anladilar ki, ilk once, bu mitingin esas teshkilatchilari mehz TALISH xalginin milli-medeni-siyasi huguglarinin mudafiechileri olan TALISH XALG PARTIYASIdir (AXBP)!!! Diger terefden, tedricen derk etdiler ki, Elikram ve onun etrafinda birleshen minlerle herbi silahdashlari da hech bir vaxt o iskenderlerin havadarlari olmamish, eksine, bu gun de onlarin mubariz mudafiechileridir, - o facieni bu gun de yashayan, shehidlerinin gisasini almaga hazir olan MERD ogullaridir! Odur ki, chox chekmedi, birden-bire miting ishtirakchilarinin sayi arti – butun gonshu kendlerden de axin bashlandi… Hemin hadiseyle bagli chekdiyimiz video-kasetada o minlerle insanlarin matem yurushinin ycu-bucaginin gorynmediyinin de shahidi ola bilersiniz. Butun kend ehline ehsan verildi, rehmetliklerin mezari ziyaret olundu. Bir neche saatdan sonra ise Astara merkezine teref yollandig. O vaxtlar, size baresinde ilk yazilarimda bildirdiyim rayon polis shobesinin reisi I.Guliyev de etrafimizda “tulki” kimi herlenirdi. Xususen de, Lenkeranda Elikramin gapisinin agzinda da onu az gormurdyk... Hemin gun o bize chox yalvardi ki, o mitingi daha Astarada-sheherde kechirtmeyek, kende kechirtdik, daha besdir. Onun bu teklifi o geder mene pis tesir etdi ki, butun meslekdashlarima derhal xeber verdim ki, bu mitingi davam etdirmekden otru Astara sheherine yola dushek. Elikram da bu fikrimi mudafie etdi. Amma, sen deme o ebleh polis reisi butun sovxoz-mekteb-idarelerine xelveti zeng vurubmush ki, “bir nefer de olsa Astaraya adam gonderseniz,vay haliviza!”. Hele o vaxtlar menim yreyime dammishdi ki, o “iki frontda” ishleyir – hem mtn-e (Eliyeve) shesterkalig edir,hem de Elikrama…Efsus ki, Elikram bunu vaxtinda anlamadi. Amma, bir gun gelecekdi ki, etrafina yigdigi bezi diger “zir-zibiller” kimi, bu eblehin de novbeti xeyanetlerini hem ozu, hem de digerleri bilecekdi…
Odur ki, Astarada matem mitingi o geder de izdihamli olmadi. Bu barede shair E.N.-in chixishi xysysiyle boyuk eks-seda dogurdu. Men de keskin chixish edib, yerli rehberliyi ve myti Astara ehlini keskin tengid etdim. Duzi, ele o gun de derk etdim ki, artig bu 7 rayon mugevva rehberliyinin deyishilmesinin vaxti chatmishdir ve sehv etmiremse, novbeti gun bu barede Elikramla ciddi meslehetleshmeler apardig…

(ardi var)

@@@@@Yeri gelmishken, bu gunlerde Atropatin moderi haminizin yaxshi tanidigi bir talish yuzerinin bu saytda goymadigi yazisini mene tegdim etdi. O bizi chashdirmaga chalishan mtn fendiyle, guya teecuble sorushurdu, ki “lap tutag ki, sabah talish, lezgi ve d. etnik partiyasi resmen hakimiyyete geldi, demeli Azerbaycanda talish,lezgi ve d. hokumeti olmalidir?@@@@

Bu suali man da siza vermisham...Agar mani nazarda tututsuzsa achiq deyin...Naarahat olmayin ki, aleyhiniza qalxa bilaaram...Asla...Man daha hech kimin aleyhinina qalxmiram...Ona gora ki, indi daha gucluyam...MTN-a ishlamakda biri digaarini ittiham elamak indi talish xalqinin asas xususiyyatinaa donub...Indi bu adi haldir...
P.S Atropat! San daha oz sozuva sadiq deyilsan...Daha yazini san da forumda vermirsan...Bu idi sanin iddian? Tanqida dozmak chatindir ha?

15-ji yazi (H.Eliyev Elikram ve Suretle ne shert baglamishdi?)

Belelikle, 10 iyul 1993-ji ilde H.Eliyevle E.Hummetov arasinda 4 saatlig sohbet oldu. H.Eliyev bu sohbetin tefsilatini oz diliyle 13 avgustda (1993) xalg garshisinda bele izah etdi (bax.”Azerbaycan” g-ti,13.08.93): “…Bir defe Allahshukur Pashazade mene telefon etdi ve bildirdi ki, biz Lenkeranda oldug,orada bir toplabtida ishtirak etdik (“4 iyul” gorushi nezerde tutulur.,H.M.) orada bizi – bir 5 neferi numayende heyeti (TMR ASh-in 5 numayendesi nezerde tutulurdu.,H.M.)myeyyen edibler ve isteyirler ki, sizinle gorushek ve orada olan teklifleri (evvelki yazimda bu teklifler barede yazmisham.,H.M.)size tegdim edek. Ondan evvel men bir defe hemin Elikram Hummetova telefon etdim ve maraglandim ki, o ne edir, ne uchun bele ishler gorur, o mene dedi ki, gelib menimle Bakida gorushecek ve mene melumat verecek. Ancag sonra vaxt kechdi, gelmedi. Bir defe mene melumat chatdi ki, o gelib Bakiya, bash nazir Suret Huseynovla gorushub,gayidib gedib. Men yene de,shubhesiz ki, sebirle gozledim ve nehayet, hemin 5 neferden ibaret numayende heyeti menim yanima geldi, - sheyx,Huseynaga Geniyev, bagishlasinlar, o birilerinin ad-familyalari yadimdan chixib,- sohbet eledik,bir neche teklifler yazili suretde mene verildi, man gebul etdiyimiz shexslerin yaninda Lenkerana telefon etdim,Elikram Hummetovla danishdim ve onu devet etdim.Dedim ki,men numayendeleri gebul etmishem,sohbet etmishem,ancag lazimdir ki, siz ozunuz gelesiniz burada danishag,o soz verdi ki, gelecek,bir muddetden sonra geldi. Geldi, gorushduk,texminen 4 saat sohbet etdik.
Sohbetimizin bir gismi,demek sohbetin esas movzusu Elikram Hummetov terefinden yoneldilirdi,men de serbestlik verdim ki, Elikram Hummetov butun fikirlerinin achsin desin,men de onlara munasibet bildire bilim,sohbetin 30 faizi, eger vaxt etibarile gotursek, Azerbaycanda olan veziyyete,ganunsuzluga,ozbashinaliga,kechmish igtidarin gunahlarina,sehvlerine hesr olunmushdu, Texminen 35 faizi de hesr olunmushdu bizim Garabagda geden muharibeye ve bununla elagedar ordumuzda olan berbad veziyyete,ordunun pis sheraitde olmasina,bashga meselelere… En nehayet,sohbetin son movzusunu Elikram hesr etdi bele bir movzuya ki, Azerbaycanda inzibati erazi bolgusune baxilmalidir,inzibati erazi bolgusu myeyyen olunmalidir. Men chalishdim aydinlashdiram ki, inzibati erazi bolgusu ne demekdir,ne isteyir.Azerbaycanin erazisi myeyyen rayonlara,sheherlere bolunub ve tarixden artig melumdur. On illerle,belke de 50-60-70 ildir ki, bele bir inzibati erazi bolgusu var ve ola biler ki, heyat bezen bu inzibati erazi bolgusunun myeyyen yerlerde deyishdirilmesini teleb edir,bunlara baxila biler,amma ymumen Azerbaycanda inzibati erazi bolgusune baxilmasini ve bunun yeniden teyin olunmasini,shubhesiz ki, ne anladim, ne de gebul ede bildim ve dedim ki, men bunu basha dushmedim.Axirda getirib chixartdi: “Talish-Mugan Respublikasi” movzusuna.Men istemedim bu barede sohbet aparim, - men olan sheylerin hamisini achib size semimi deyirem ki, bu prosesleri ne cur apardigimizi bilesiniz,- men istemedim bu sohbeti davam etdirim,dedim ki, bu movzu hugugi bir movzu deyil,bu barede men danishmag istemirem,ancag bir halda ki, siz bu movzuya toxunursunuz,bizim bash nazir Suret Huseynovla shertimiz (???.,H.M.) var, men de sherte sadig (???.,H.M.) bir adamam. Shertimiz de ondan ibaretdir ki, Suret Huseynovla Heyder Eliyev bele gerara gelibler ki, ikisi birlikde Elikram Hummetovla hemin bu movzu (???.,H.M.) hagginda sohbet aparsinlar.O gun de bash nazir Suret Huseynov Bakida deyildi,Gencedeydi,ona gore de men dedim ki, gelin, sohbetimizi bununla tamamlayag,siz gayidin oz yerinize,bir neche gunden sonra bash nazir Suret Huseynov Genceden Bakiya gayidacag,men onunla danisharam,muvafig vaxt teyin ederik,sizi devet ederik,gelersiniz bu barede birlikde sohbet ederik.Men bu mesele baresinde sizinle tek sohbet elemek istemirem. Bununla da sohbetimiz tamamlandi.Men bizim bu gorush hagginda metbuat organlarina hech bir melumat vermedim,chunki bunun ehemiyyeti de yox idi,bu, sadece ishguzar bir gorush idi, boyuk ehemiyyet kesb eden bir shey deyildi, ancag sonra eshitdim ki,Elikram Hummetov bezi metbuat organlarina,informasiya organlarina melumat verib ki, Heyder Eliyevle gorushub, 4 saat sohbet eleyib, filan movzulara baxilib,bezi sheylerde fikir birliyi olub,bezi sheylerde fikir ayriligi olub, - oz ishidir…
Belelikle, men yene deyirem, gorushumuz bununla da bitdi. Sonra numayende heyeti (TMR ASh nezerde tutulur.,H.M.) menim yanimda olanda – Allahshukur Pashazade, Huseynaga Geniyev ve bashga shexsler, - men danishdim Hummetovla ve danishdig ki, gelecek, ancag sonra gelmedi, bu meseleler de ele myeyyen geder kozeren bir seviyyede galdi.”
Eziz dostlar! H.Eliyevin zonamizdan olan deputat ve ziyalilar ile olan bu 13 avgust gorushundeki chixishindan kichik bir epizodu size tegdim etdim. Bu 13 avgust “gorush” - SHOYsu barede ise bir geder sonra yazacagam,inshaAllah. Diggetle yuxaridaki H.E. cumlelerini oxuyun.Diggetle! Yegin ki, bir neche yerde suallariniz ortaya chixacag, ve geyri-ixtiyari olarag, sorushacagsiniz: goresen, H.Eliyev,S.Huseynov,E.Hummetov ychluyunun aralarinada TMR movzusu ile bagli hansi “SHERTler” kesilmishdi??? Ve ne uchun H.Eliyev S.Huseynovsuz bu meseleye baxmag istemedi??? Helelik ise siz oz fehminizin mentigine yuyn, men de oz fehmime…
Chox isterdik ki, hamimiz ychyn bu gune geder garanlig galan bu sehne barede etrafli melumati Elikram boylimizin oz dilinden eshidek, ve emin olmag isterdik ki, bu megsedle yeni (!) ATROPAT oz vasitechilik rolunu davam etdirecek. Elbette, bizim de bezi mulahizelerimiz var: meselen, chox guman, H.Eliyev ele hesab edirdi ki, myeyyen vedler cherchivesinde S.Huseynov kimi Elikram da geri chekilecek ve bununla da “TMR movzusuna” son goyulacag. Amma, bir terefden H.Eliyevin ozu terefinden bezi (?) shertlerin pozulmasi, diger terefden, Elikramin hech bir shirniklendirmeye (vezife-filana) uymamasi ve gozlenilmeden, Lenkeranda hadiselerin tamamile bashga mecrada istigamet almasi H.Eliyevin gabagcadan dushunulmush oyununun ssenarisinin de deyishilmesine sebeb oldu. En esasi ise, regibleri yzerinde “gelebe” vaxti uzandi…
Bize ise bu vaxtin yzanmasi su ve hava kimi lazim idi… Allaha yarvarirdig ki, hech olmazsa TMMR Xalg Meclisini kechirtmeye geder vaxtimiz chataydi…
Elbette, yuxarida H.Eliyevin ozunun dediklerinden anlashilir ki, o E.Hummetovla olan gorushini gizletmeye chalishmishdi. Amma, E.Hummetov tamamile duzgun ve operativ addim atarag, bu xeberi resmen yaydi. O vaxtlar az-chox obyektiv movge tutan “Xeber-Servis” bele bir informasiyani yaydi (efsus ki, 1-2 gazetden bashga digerleri o melumati vermedi): “E.Hummetov H.Eliyevle gorush barede demishdir: Igtisadi ve kadr siyaseti meselelerinde,habele cebhede yaranmish veziyyetin giymetlendirilmesinde Heyder Eliyevle fikir ayriligi olmadi. Fikirlerimiz esasen inzibati-erazi idareetme meselelerinde hachalandi”.Terefler hemchinin ychterefli (H.Eliyev-S.Huseynov-E.Hummetov) gorushlerin kechirdilmesine terefdar olduglarinin bildirmishler. Ancag E.Hummetovun fikrince, bu gorushler muharibe ve hakimiyyet bohrani ile elagedar meselelerin hellinden sonra bash tuta biler”…
Beli, gorduyunuz kimi, Elikrama da vaxt lazim idi – gabagda ishler chox idi, lap chox…
En boyuk tarixi ishlerden biri de mehz 17 iyulda, Lenkeran Sheher Sovetinin novbedenkenar sessiyasinin kechirdilmesi oldu. Yeri gelmishken, o vaxtlar Lenkeran Sheher XDS –in sedri Talishin gehreman oglu M.Eliyevin xidmetleri evezsiz idi (23 avgustdan sonra o da az zerbe gormedi). Lenkeran - 7 rayondan ilki olarag, TMMR Xalg Meclisinin kechirdilmesinin vacibliyini gebul ederek, orada ishtirak ychun oz numayendelerini (41 nefer) sechdi. Hemin gorushde Lenkeran Icra bashchisinin selahiyyetlerini heyata kechirden E.Hummetov bu Xalg Meclisinin chagirilmasinin vacibliyinden,megsed ve vezifelerinden yuksek seviyyede danishdi. Bu sessiyada belke de kechmish SSRI dovletleri icherisinde ilk defe olarag, mehz Lenkeranda en DEMOKRATIK bir ADDIM atildi: 1993,avgustun axirlarina teyin edilmish “Lenkeran Valisi ve onun birinci muavini”nin sechki guni mueyyen edildi. Hemin gun gebul edilmish “Lenkeran sheheri idareetme organlarinin strukturu haggindaki ESASNAME” vali ve muavinin vezifelerini myeyyenleshdirdi. Sonralar, Rusiya vilayetlerinde ve sheherlerinde gubernatorlarin sechkilerinde analoci Lenkeran modeli tedbig olunurdu. Elbette, demek istemirem ki, onlar bunu bizden goturduler, amma bu demokratik-sechki addimi dunyanin kifayet geder dovletlerinde musbet netice vermishdir. Gonshumuz Iranda da ostan ve rayonlarinda bele analoci shechki metodlari tedbig olunur. Bu dogrudan da NORMAL- DEMOKRATIK sechki varianti idi ki, xalg oz rayonuna oz istediyi numayendesini de sechir. Yoxsa, indi de bizim respublikada oldugu kimi, xalgin isteyi nezere alinmadan, prezidentin fermani ile Elinin papagi Velinin, Velinin papagi Elinin bashina goyulmazdi…Xalg – prezidentini,deputatini sechdiyi kimi, oz valisini (icra bashchisini) de sechmelidir! Bax, bunu Azerbaycanda ilk defe tedbig etmek isteyen de Elikram ve o cumleden, en boyuk terefdarlarindan da biri bizim AXBP idi…
Amma, bir gun (23 avgustdan sonra) E.Hummetovun bu xoshmeramli niyyeti de “dovlet chevrilishi”nin bir elementi sayilacagdi…

(ardi var)

Eziz ve Hormetli Talish Mugan Muxtar Respublikasinin vetendashlari!
Bytyn Talishlar - bojliler ve hovalar!
Kimlerinse istejib-istememesinden, cirkin ysullarla birterefli leke jaxmalarindan asili olmajarag, bolkemizin tarixine 13 il bundan evvel,
insanlarimizin oz talejlerine gismen de olsa, sahib durmalarina tarixi bir cehd edilmishdir.Bu cehdin vaciblijini- zaman kecdikce daha cox gebul
etmeje mehkumug. Bolkemizin nymajendelerinden - azdan-coxdan oz fitri gabillijjeti ve zehmeti hesabina ugur gazananlarina edilen hucumlar, tehgiramiz ve alcaldici mynasibet, bohtanli hebsler ve s. mygabilinde az
gala mydafiesiz galmagimiz bunu bize ashilajacag. Bytovlykde, bu kyn hakimijjetde olan tajfanin keda sijaseti ucbatindan, olkemizin erazi bytovlyjynyn temin olunmasina imkanlarin verilmemesi ile janashi, bu bytovlyje silah galdiranlara "en jyksek status" verilmesine nail olundugdan az sonra, bir-cox meselelerde ne geder hagli oldugumuzu coxlari tesdig
etmeje mecbur olacagdir.
Bytyn Xalglari - bir olan Allahimiz xelg edib. Onlarin jasham haggina,oz talej ve hyguglarina sahib olmag ixtijarina garshi cixmag, - ele Allahimiza garshi cixmagdir. Tolishin oz dilinde kimese derdlerini resmi gajdada demek ixtijarina sahib olmag istejine synky ile cixanlarin megsedi, bu xalgin nymajendelerinden; oz dilini, medenijjetini, tarixini zorla gopartmagla, onlari hansisa jalanci bir xalgin haramzadalar ordusuna goshmag ve belelikle, idare edilmekde mytije cevrilmish bir kytleni formalashdirmag istejirler.
Bytyn cirkin cehdlere baxmajarag, oten 13 ilde TMMR faktiki movcud olmasa da, hem hygygi cehetden, hem de insanlarimizin shurunda jashamagdadir ve men tam eminem ki, bolkemizde jashamaga mehkum insanlar evvel-axir oz talejleine sahib olmag isteklerini getijjetle ortaliga gojmagla, onun faktiki berpasina nail olacaglar.
Eziz ve istekli Xalgim, TMMR-in bytyn vetendashlari - Sizi, Talish Mugan Muxtar Respublikasinin elan edilmesinin 13 -cy ildonymy mynasibeti ile
tebrik edirem. Inaniram ki, oten 13 ilde sojlenen bytyn jalan ve iftiralara regmen, her biriniz hejatinizin oten kynlerine, bu kynynyze ve sabahiniza
daha diggetle baxmagla oz gijmetinizi vermekle, gerarinizi da vereceksiniz.
Azad ve Xoshbext hejatiniz, elcede mystegil dyshynen, fealijjet kosterib-jashajan INSANLI bytov Azerbajcanimizin gurulmasinda Size bojyk
ugurlar dileji ve tezlikle koryshmek ymydi ile,mecburi myhaciret omry jashajan,
Talish Mugan Muxtar Respublikasinin Prezidenti: Elekrem Hymmetov

Haaga sheheri, Niderland Kralligi.

12-ji yazi (4 iyul gorushune hazirlig)

Belikle, 21 iyun 1993-ci il tarixli melum beyenatda bildirildiyi kimi, - “respublikadaka yaranmish siyasi bohranla elagedar olarag”, “ehalinin tehlukesizliyini temin etmek namine” , Elikram Hummetovun rehberliyi ile herbi muxalifet 7 cenub rayonlarinin ehate etdiyi regionda Talish-Mugan Respublikasinin (TMR) yaradildigini elan etdi. Shubhesiz ki, o vaxtlardaki hakimiyyetsizlik dovrunde, ehalinin dinc yashayishina zemanet vere bilecek bele bir mesuliyyetli addimin atilmasi – ne o gun, ne de sabah “dovlet chevrilishi” adlandirila bilmezdi. Bele ki, eger bu gun - 1 nefer de olsa insan telefati olmadan, 1 gulle bele atilmadan, xalgin xilasi namine atilmish o tarixi addimi “dovlet chevrilishi” adlandirsag, onda, goresen 1917,1918,1920-ci, 1937-38, 1992 (mart), 1993 (4-15 iyun) ve d. tarixlerinde minlerle vetendashlarinin gunahsiz gani hesabina , “tankin ystunde” hakimiyyete gelmish, dunenki - kommunist, musavat, cebhechi ve i.a. libaslarini bugunki YAPchi ve i.a. ile evez edenlerin AZERBAYCAN adli bir dovleti oz shexsi emlaklarina, ehalisini ise en hugugsuz gullarina donderdikleri CHEVRILISHlerine bes ne ad vermek olar???
Mehz o gunler bu iblis tor-tokuntulerinin hiyleger oyunlarina garshi mubarizenin de asan olmayacagina tamamile emin idik... Bu gun de bele...
Odur ki, evvelki yazimda geyd etdiyim kimi, - artig ne geride, ne yan-yorede hech bir nicat yolu gormediyimden, TITANIKikimizi bir basha, tam suretiyle, yegane “XILAS” yoluna - AYSBERGe dogru istigametlendirmeye mecbur oldum...
Soz verdiyimiz kimi de, bir neche saatdan sonra TMR-in elan edilmesi ile bagli myvafig beynelxalg hugugi sened olan beyennameni imzalamagdan otru E.Hummetova tegdim etdik. Bu beyennamenin son bendinde geyd edildiyi kimi, gerara alindi ki, “Resbublikada vetendash hemreyliyine nail olmag, fealiyyet ychun ilkin hugugi prinsipleri mueyyen etmek megsediyle 7 rayon(sheher) soveti deputatlarindan, nufuzlu adamlarindan ve el agsaggallarindan, ictimai-siyasi teshkilatlarinin numayendelerinden ibaret XALG MECLISI chagirilsin”.
22-i seher Elikramla gorushumde hiss etdim ki, narahatdir, “bes, ne eceb TMR elan edilmesiyle bagli partiya indiye geder muvafig beyanat vermeyib?” sorushdu... Dedim ki, “axshamchagi yigishacagik, gelib ishtirak ede bilersen”.Belelikle, AXBP MK plenumunu chagirdig. Herchend ki, yetersay var idi, amma vaxtiyla “Talisha muxtariyyet!” teleb eden, partiyanin adindan “talish”in goturulmesini facie hesab eden (herchend ki, kichik bir tezyigden derhal sonra bu movgeyini de deyishen) bezi ziyali ve alim-professorlarimiz Lenkerana gelmekden imtina etdiler ve bu gune geder de onlardan hech bir ses-semir eshidilmir... Amma,yox, bir neche ay evvel, bir yas meclisinde onlardan birini gordum, istedim ki gedib onunla gorushum, o ise bunu duyub derhal meclisle xudahafizleshib “aradan chixmag” isteyirdi ki, onu “seni seveceyem men, sen sevmesen de!” zarafatyani sozlerimle gabagladim... Onun “novbetchi” bir gulushunden sonra yene de zarafatla elave etdim ki, “ay ..., hech xeyri yoxdur, yarisindan choxunu kgb-shnik teshkil eden bu meclisde artig gorduler ki, seninle gorushdum, “tak chto”, axsham AzTv-de barendeki fermani izleye bilersen!”. Kash, bu sozlerimden sonra, onun yzynyn renginin ani olarag nece soldugunun siz de shahidi olaydiniz... Bax, bele-bele ishler, dostlar...
Ne ise... Bir neche gunden sonra, bezi rayon komite rehberliyinin ve nufuzlu agsaggallarimizin da “istefa” erizelerini gebul etmeye mecbur oldum...
TMR elan edilmesiyle bagli olarag kechirtdiyimiz yigincag ise hedsiz emosiyalarla garshilandi...
Chox chetinlikle de olsa, nehayet ki ymumi mezmunlu bir beyenati iyne ile tertib etmeye mecbur oldug. Bir neche cumlelik bu beyenati bir neche saata hazirlayib sese goydug. TMR elan edilmesine munasibeti son abzasda bele ifade etdik: “...gelecekde bash vere bilecek daha agir felaketlerin garshisini almag, ehalinin tehlukesizliyini goruyub saxlamag, her hansi milli-etnik garshidurmaya yol vermemek, butovlukde regionda sabitliyi goruyub saxlamag megsediyle, AXBP bele hesab edir ki, xalgin ozunuderkinin guclendiyi hazirki dovrde bu tamamile tebii bir haldir” (bax.”T.S”,29 iyun). Gece iken de bu beyenati respublikanin metbuat organlarina gonderdik. Elbette, bu her addimimizi min defe ele olchub-bichmeye chalishirdig ki, sabahki meglubiyyetimizden sonra, zerre geder de meslekdashlarimiza ilishen de olmasin...Amma...
(bu barede sonra). 10-cu yazimda bildirdiyim kimi, 23 iyunda AXBP Lenkeran komitesinin fovgelade konfransini kechirtdik. Eslinde bu konfrans 10 iyulda kechirilmeli idi. 12 iyunda ise B.G. muveggeti olarag, 10 iyula geder selahiyyetlerinin muavini S.Sh. tapshirmishdi. 21 iyunda TMR elan edilmesiyle bagli olarag bu konfransi 23 iyuna kechirtdik. Evvelki yazilarimda bildirdiyim ki, partiyamizin en gucli ozeyini teshkil eden bu komitenin rehberi ne geder milletsever,bacarigli ve teshkilatchi bir shexsiyyet olsa idi de,bele “telem-telesik” TMR elan edilmesiyle barishmirdi. Herchend, o da gozel derk edirdi ki, H.Eliyev bizden istifade ederek oz oynunu oynayir. Bunu o vaxtlar artig choxlari derk edirdi...
AXBP-nin nizamname,meramname, bayrag ve atributlarinin hazirlanmasinda evezsiz xidmetleri olan B.G-in gelbinin kechirtdiyi heyecanlari men de duyurdum. Mene ne geder agir olsa idi de,
bu komite sedrliyinden onu azad etmekden bachga yol gormurdum. Daha radikal, daha operativ, daha ishguzar, daha cesaretli meslekdashlari etrafimda birleshdirmeye bashladim. O vaxtlar, mehz dokturun shexsi teshebbusi ile Lenkeran sheher ozeyinin sedri sechilmish rehmetlik Elirza Ehmedovu daha ireli chekirdim. Yashca ekseriyyetimizden boyuk olmasina baxmayarag, son derece chevik ve gorxmaz olan Elirza muellimin Elikramin shexsiyyetine de mehebbeti onu daha da mesuliyyetle ishlemeye vadar edirdi. Dokturun muavini S.H. ise bu gune geder de hamimizin sevimli meslekdashimiz da olsa, o praktiklikden daha chox gucli nezeriyyechi idi. Amma, o vaxtlar rehberlik ychun bize daha chox praktik gardashlarimiz lazim idi. Odur ki, 23 iyunda konfransin 2-ci hissesinde teshkilati meselelere baxdig, rehmetlik Elirza myellimi Lenkeran komitesinin sedri, O.E. ise muavini sechdik. Elbette, sonralar B.G. buna buna etirazini bildirdi, bele ki, konfransin 2-ci hissesinde onun ishtiraki olmadan teshkilati meseleye baxilmishdi. Sonralar “T.S.” de onun bu etiraz notasi da chap olunmushdu. Beli, 13 ilden sonra boynuma aliram ki, nizamnamemizi ciddi pozmasag da, etik normadan giraga chixmishdig. Elbette, bir neche gunden sonra B.G. movcud veziyyetle barisharag mohur ve i.a. senedleri de rehmetlik Elirza myellime gaytardi, butun iclaslarda da AXBP sedr muavini (buro yzvi) kimi ishtirak etdi, herchend ki, yene de mueyyen prinsipial meselelerde oz movgeyini gurban vermedi...
Belelikle, H.Eliyev de, Elikram da, biz de ta gecenin yarisina geder yatmayib ishleyirdik... Vaxt ise chox az idi...Cox az... TMMR Xalg Meclisini kechirtmeden ise, hele hech bir esasli myveffegiyyetden sohbet gede bilmezdi. Buna ise hem ozumuzu, hem xalgi, hem yerli sovet deputatlarini hazirlamag lazim idi. Helem gelecekde nezerde tutulacag referendumu demirik... Sanballi politolog ve hugugshunaslarimiz ise kifayet geder deyildi. Elikramla meslehetleshib gerara aldig ki, zonamizin tarixinde ilk defe olarag, “TMR agsaggallar shurasini” yaradag ve bir sira meseleleri, o cumleden, H.Eliyevle dialoglarin aparilmasini da onlara tapshirag. Bu – chox vacib ve mesuliyyetli addim idi. Devetnamenin metninin hazirlayib zonamizdan olan butun Ali Sovet deputatlarina ve taninmish numayendelerine gonderdik. Zonamizin gelecek taleyinde az rol oynamayan bu gorushi 4 iyul tarixine saldig...

vopros Xilalu Memmedovu/
Vashi plani na budushie?ya imeyu vvidu kak vi dumaete moqut li talishi izmenit situachiyu ili vse je tak i ostanetsa?no toka chestno otvette.poka.

Народ уже оценил,особенно вашу игру, когда вами была поставлена на карту их судьба....вооружайте голову!
Найдите себе другое занятие.Вы давно брошены в мусоропровод истории...

Азербайджанский вариант

Провозглашенный грузинскими властями важнейший вектор общенационального единения, является помимо всего прочего, официальной констатацией наличия данной стратегической проблемы. В этом отношении, отметим, что схожие процессы протекали в 1990 гг. также и в Азербайджане, хотя собственно тюркские противоречия (ввиду, в том числе, и интенсивной внутренней миграции, которой в среде традиционно оседлого населения Грузии никогда не наблюдалось) давно нивелированы советским временем (в этом аспекте, "азербайджанец" - типично социалистическая нация); айрумы, афшары, баяты, карадагцы, карапапахи, кашкаи, падары, шахсеваны и многие другие составляющие современного азербайджанского этноса в настоящее время представляют в лучшем случае фольклорный, но никак не политический (как например, это имеет место быть в Грузии ) интерес. Но несмотря даже на растворение указанных племенных союзов в среде тюркского населения республики, Азербайджан - как совершенно справедливо замечает политолог Александр Скаков - "сегодня находится на пути становления новой государственности, новой нации, новой идеологии, и процессы, идущие в этой стране, носят объективный характер".

В этой связи любопытно датируемое 1923 годом высказывание исследователя В. Худадова ("Советский Азербайджан"- Новый Восток" 1923, номер 3, стр. 171): "Повсюду на Востоке тюрки обладают удивительной способностью ассимилировать туземные народы, среди которых завоевание тюркского языка имеет не меньший успех, чем тюркское оружие. Тюркская ассимиляция происходит на наших глазах, и близок день, когда от ряда национальностей населяющих Закавказский Азербайджан, останется лишь воспоминание... Ассимиляция эта может выиграть с созданием независимой Азербайджанской республики с тюркским государственным языком. Таким образом в Восточном Закавказье создается новая единая национальность, составленная из различных этнических единиц, но с одним общим тюркским языком".

Данный процесс, часто имеет и вовсе болезненные проявления. В частности, экс-президент АР Абульфаз Эльчибей, невзирая даже на конфессиональные различия между турками и азербайджанцами, проводил государственную политику по их полной идентификации. В 1992 г. Милли меджлис Азербайджана принял закон о языке, в котором азербайджанский язык был переименован в тюркский. Реформа А. Эльчибея ориентированная на курс превращения тюркизма в государственную идеологию, не встретила в среде азербайджанского общества должного понимания; рядовой "советский азербайджанец" психологически не был готов к столь скорому и одностороннему своему перевоплощению. Политика националистически настроенного президента вызвала недовольство и населяющих республику национальных меньшинств: талышей, лезгин, цахуров, рутульцев, татов, грузин-ингилойцев и автохтонов Кавказской Албании - удин.

На фоне начавшейся Карабахской войны это, между прочим, могло иметь и вовсе роковые для Баку последствия; провозглашение Али-Акрамом Гумбатовым Талышской Республики произошло летом 1993 г. Радикализм Абульфаза Эльчибея явственно высветил хрупкость руководимого им общества и подчеркнул реальную опасность проведения решительных шагов на предмет укоренения в массовом сознании собственно турецкого самосознания. Да и Турция настороженно отнеслась к политике своего ставленника. Глава официальной Анкары Тургут Озал, ратующий, как известно, за применение против Армении турецкой военной силы, тем не менее в апреле 1993 года выступая в Баку, заявил: "Азербайджанцы наши друзья, я бы сказал родственники. На международной арене мы всегда защищаем наших азербайджанских братьев, но никто не должен рассчитывать на большее".

Процесс поиска национального самосознания имел свое продолжение и при Гейдаре Алиеве. В Конституции 1995г. государственный язык в Азербайджане вновь был провозглашен азербайджанский. Неудачная (по крайней мере, в первой фазе) попытка внедрения в азербайджанском обществе пантюркистской идеологии предопределила при Гейдаре Алиеве становление уже новой идеологии - "азербайджанлылыг" (азербайджанизм), по которой азербайджанцы и турки, при всей своей близости являются все же разными народами. В данной связи базовой следует считать речь Г. Алиева "Азербайджан - родина всех азербайджанцев" (2000 год.), где он призывает народ брать пример с армян: "Как и армяне, все азербайджанцы, живущие за пределами Родины, также должны объединяться. Во имя чего? Во имя независимого Азербайджана!". Аналогии с процитированным выше заявлением Михаила Саакашвили напрашиваются сами собой.

Ответ на пост
***01.08.2006 18:52Ироныш
... Уважаемый Х.Мамедов!Во время Обьявление ТМАР в зале заседаний были ли иностранные корреспонденты,представители СМИ а также представители России или др. государств,как в свое время делали абхазы,осетины,гагаузы?***

В связи сложных обстоятельств проведение Меджлиса ТМАР и опасения провокации со стороны официального Баку, дата была строго засекречена и оглашена буквально за один- два дня до начало собрания. И поэтому, не были приглашены корреспонденты и представители других стран. А что касается абхазов, осетин и гагауз, их ситуация в корне отличается от нашей тем, что мы САМОСТОЯТЕЛЬНО, без всякой иностранный поддержки боролись и боремся за свои права на самоопределение!!!

Ответ на пост
***31.07.2006 23:20 Мимаход
Да, этот бедный больше ничем не может привлечь внимания...имеется ввиду Хилал Мамедов.Интересно когда он начнет заниматся настоящим делом? Нужен ли такой "писак" талышскому народу?Каждый раз когда прохожу мимо еще больше убеждаюсь в недальновидности этих писателей от народа...Какие в не далекие....***

В отличие “мимоход”, дела которыми занимаются “писаки” рано или поздно, плохо или хорошо будут проанализированы и оценены народом…К великому сожалению (а может быть даже к счастью!), как показывает жизнь, роль “мимоходов” и их “дальновидность” всегда будет мимоходным.