Сергей Маркедонов

Азербайджан: день независимости
15 лет назад, 30 августа 1991 г. Верховный Совет Азербайджана принял Декларацию о выходе из состава СССР и независимости республики. Было провозглашено «восстановление» независимости Азербайджана, подчеркивалась преемственность с первым азербайджанским государством — Азербайджанской Демократической Республикой (1918–1920 гг.). Однако советское прошлое до сих пор не отпускает Азербайджан. И речь в данном случае не идет о каком-то особом советском стиле государственного управления в этой республике Южного Кавказа. Именно в советский период была сформирована и конституирована территориальная целостность Азербайджанской Республики, к которой сегодня апеллируют ее лидеры, начиная с президента.

В первые годы "перестройки" и "гласности" в центральной печати был создан образ Азербайджана как главного оплота КПСС и советской власти в Закавказье. Для обоснования этого тезиса использовались следующие доказательства:

— в Азербайджане сформировался режим авторитарной диктатуры первого секретаря ЦК Компартии Азербайджана Г.Алиева (занимавшего этот пост в 1969–1982 гг.);

— алиевский режим был наиболее последовательным проводником установок ЦК КПСС и КГБ СССР;

— в республике отсутствовало организованное диссидентское движение.

Последующее развитие событий показало, что тезис об особой "советскости" Азербайджана является не более, чем публицистическим штампом. Отсутствие диссидентского движения (в отличие от Грузии, Армении, Прибалтики, Украины) не помешало жителям Азербайджана начать массовые антикоммунистические акции в 1990 г., не уступающие по масштабам выступлениям грузинских или прибалтийских национал-демократов. Верность идеям К.Маркса-В.И.Ленина не стала препятствием для выхода экс-первого секретаря ЦК Компартии Азербайджана Г.Алиева из КПСС в июне 1991 г. (то есть раньше многих постсоветских "демократов"). Впоследствии репутация "человека Брежнева" и "ставленника Андропова" никак не повлияла на проамериканскую и протурецкую политику третьего президента независимого Азербайджана. Что же касается режима личной власти первого секретаря республиканской компартии, то КПСС как система управления воспроизводилась на региональном и местном уровне во всех без исключения союзных республиках, хотя и дополнялась национальными особенностями.

Вместе с тем, такие основополагающие характеристики государства, как единая территория, границы, были утверждены не благодаря военно-политической эффективности первого азербайджанского независимого государства — АДР, а действиями руководителей Кавказского бюро (Кавбюро) РКП(б). Установление границ советского Азербайджана в 1921 г. в дальнейшем определило представления его элиты о естественных границах этого образования. Решения Кавбюро РКП (б) способствовали формированию новейшей азербайджанской "воображаемой географии" (то есть массовых представлений населения о том, что есть его государственная и этническая территория).

В период существования независимого азербайджанского государства — АДР (1918–1920 гг.) — его власти вели перманентную борьбу за установление юрисдикции над Карабахом. В июле 1918 г. на I съезде карабахских армян была провозглашена независимость Нагорного Карабаха, избраны Национальный Совет и Народное правительство. 6 сентября 1918 г. II Съезд армян Карабаха отверг предъявленные правительством Азербайджана и командованием турецких войск требования к Нагорному Карабаху войти в состав Азербайджана. Баку же в свою очередь назначил Хосровбека Султанова генерал-губернатором Карабаха и выдвинул ультиматум с требованием признать «легитимную» власть Азербайджана. IV Съезд карабахских армян (прошел 19 февраля 1919 г.) этот ультиматум отверг. И только на VII Съезде (август 1919 г.), прошедшем в селе Шош, карабахские армяне заключили с правительством АДР соглашение, по которому Нагорный Карабах временно вошел в состав Азербайджана «до окончательного решения на Парижской мирной конференции вопроса своего статуса». Именно к этому решению сегодня нередко апеллируют политики, историки, политологи в Азербайджане, выдвигая тезис о «добровольном вхождении» армян Нагорного Карабаха в состав АДР. Однако территория Карабаха была признана спорной Лигой наций и Парижской мирной конференцией (январь 1919 — январь 1920 г.). Кстати сказать, Лига наций отклонила заявки о приеме в свои ряды и Азербайджана, и Армении.

Между тем, когда назначенный Баку генерал-губернатор Хосровбек Султанов попытался в феврале 1920 г. “немедленно решить вопрос окончательного присоединения Карабаха к Азербайджану”, это встретило жесткое сопротивление со стороны карабахских армян. 23 апреля 1920 г. состоялся IX съезд карабахских армян, который провозгласил Нагорный Карабах неотъемлемой частью Армении. В итоговом документе съезда говорилось: «Считать соглашение, заключенное от имени седьмого съезда Карабаха с азербайджанским правительством, нарушенным последним, ввиду организованного нападения азербайджанских войск на мирное армянское население Карабаха, истребления населения в Шуши и деревнях». Спустя всего лишь несколько дней, 27-28 апреля 1920 г. части XI Красной армии начали устанавливать в Азербайджане советскую власть.

В 1921 г. за лидеров АДР их работу по "собиранию земель" выполнили российские большевики. Этнополитическая модель советского Азербайджана предопределила и последующие межэтнические проблемы, и конфликты в этой республике в период борьбы за независимость. Между тем именно в период второго обретения независимости Азербайджан, подобно своему предшественнику АДР, оказался не в состоянии распространить суверенитет на Нагорный Карабах. Таким образом, гарантом территориальной целостности Азербайджана во многом выступало советское государство. Именно в этом смысле Азербайджан можно рассматривать, как "прокоммунистическое" образование. Однако подобный опыт "внешнего" госстроительства и нациестроительства не был прерогативой Азербайджана. Формирование "соборной Украины" в границах, начертанных на картах украинских этнонационалистов, было совершено Советским Союзом в период правления И. Сталина и Н. Хрущева.

Формирование в Закавказье советских республик в 1920-е годы с последующим их включением в политическую орбиту "молодой республики Советов" было невозможно без учета интересов Турции. После распада Российской империи, гражданской войны, образования новых независимых государств в Закавказье, Турция стала одним из влиятельных политических акторов в регионе. Одержав победу во внутрироссийской гражданской войне, большевики приступили к "собиранию" государства, инкорпорированию в состав советской республики бывших имперских окраин. Недостаток политических ресурсов у лидеров РКП(б) диктовал необходимость согласования их интересов с другими ведущими участниками политического процесса на Юге Кавказа. Представители советской России вступили в политический торг с Турцией. Без ее благожелательной позиции установление советской власти в Закавказье в 1920–1921 гг. было затруднительно. С этой целью (а не из-за имманентно антиармянских позиций) были проведены административно-территориальные преобразования в Закавказье. Во время этнополитических конфликтов 1918–1920 гг. на стороне Азербайджана выступала Турция. Таким образом, реализация задачи по включению Азербайджана в состав советской России была неотделима от политических уступок Турции. Отказ от компромисса с Турцией в начале 1920-х годов был тождественен отказу от установления советской власти в Азербайджане.

После провозглашения Азербайджана советским (1920 г.) спорные между Арменией и Азербайджаном области были заняты частями Красной Армии. Первоначально декларацией Азербайджанского ревкома от 30 ноября 1920 г. спорные территории Зангезура, Нахичевани и Нагорного Карабаха были признаны частью Советской Армении. В статье в газете "Правда" (4 декабря 1920 г.) вышла статья Сталина "Да здравствует советская Армения!", в которой он заявил о территориальном решении в пользу Армении. Это решение было подтверждено решением Кавбюро от 4 июля 1921 г. Однако уже 5 июля того же года на своем пленуме Кавбюро приняло решение о передаче Нагорного Карабаха в состав Азербайджана с предоставлением ему "широкой областной автономии". Согласно Карскому договору предусматривалось создание Нахичеванской АССР в составе Азербайджана. В 1923 г. была создана Автономная область Нагорного Карабаха (АОНК) в составе Азербайджанской ССР. В 1928 г. из АОНК был выделен Шаумяновский район (с доминирующим по численности армянским населением). В 1937 г. АОНК была преобразована в Нагорно-Карабахскую Автономную область (НКАО).

Таким образом, в составе советского Азербайджана оказались территории со значительным (Нахичевань) и преобладающим (Нагорный Карабах) армянским населением. По данным Кавказского календаря на 1917 г. (Кавказский календарь на 1917 г., отдел статистический. С. 216-221) почти 40% населения Нахичевани было армянским (53,9 тыс. чел.). В ходе армяно-азербайджанского конфликта 1918–1920 гг. многие армяне покинули этот регион. По данным Всесоюзной переписи населения 1926 г., азербайджанцы составили в Нахичевани 81,4%, армяне — 14,9%. По данным Всесоюзной переписи 1970 г., численность армян в Нахичевани составила 6,7%, в 1979 г. — 2,9%. По сведениям последней советской переписи 1989 г., армяне в Нахичевани составляли 1,4%.

По данным Всесоюзной переписи 1939 г., в НКАО армяне составляли 88%. от общей численности населения. В 1989 г. они по-прежнему составляли большинство, но их доля снизилась до 76,9%. Армянские эксперты оценивают этнодемографические тенденции в Нахичевани и Нагорном Карабахе как этнические чистки. Азербайджанская сторона говорит о создании условий для повышения социальной мобильности азербайджанцев. Очевидно, что события 1930–80-х годов не вполне корректно рассматривать как этническую чистку. Азербайджанские власти не прибегали к прямому физическому вытеснению армян с территорий Нахичевани и Карабаха. Властями республики создавались условия для обеспечения выгодного этнического баланса для "титульного" этноса. В 1920-е годы власти Азербайджанской ССР создавали административные препятствия для возвращения в Нахичевань беженцев-армян, покинувших места своего проживания в 1918–1920 гг. В этих же целях поощрялось переселение представителей "титульного" этноса в Карабах. Эти действия предпринимались в качестве превентивных "антисепаратистских" мер. По словам третьего президента Азербайджана Г.Алиева (в 1969–1982 гг. — первого секретаря ЦК КП Азербайджана), создание выгодного для азербайджанцев этнического баланса было необходимо, чтобы "не дать поднять армянам этот вопрос" (то есть вопрос о присоединении НКАО к Армении). В 1970-е годы лозунг "воссоединения с Арменией" стал одним из основных требований армянских националистов-диссидентов. Таким образом, борьба с "антисоветскими" действиями армян способствовала формированию у азербайджанской республиканской элиты не сугубо регионального, а государственного мышления. В рамках СССР власти Азербайджана по сути вели борьбу за сохранение своей государственной целостности. Этот факт во многом объясняет ту легкость, с которой бывший первый секретарь республиканского ЦК и кадровый чекист превратился в респектабельного лидера независимого государства.

Одной из важнейших "технологий" этнической гомогенизации в Азербайджане была организация и проведение Всесоюзных переписей населения. В ходе переписи 1926 г. в Азербайджане было зафиксировано 77,3 тыс. талышей. В 1939 г. их численность официально составила 87,5 тыс. чел, а в 1959 г. — всего 100 человек. В ходе переписей 1970 и 1979 гг. талыши не фиксировались, а в 1989 г. в Азербайджане были переписаны 21,2 тыс. талышей. В 1979 г. перепись не выявила ни одно курда, а в 1989 г. в республике было зафиксировано 12,2 тыс. курдов. По словам азербайджанского политолога Р.Мусабекова, "в результате манипуляций с графами переписной анкеты одномоментно исчезали целые этнические группы или происходило многократное уменьшение их численности".

В 1969 г. первым лицом в официальной иерархии советского Азербайджана стал Г.Алиев, занимавший в 1967–1969 гг. пост главы КГБ Азербайджанской ССР. С 1941 по 1967 гг. Г.Алиев работал в органах МВД и КГБ республики. Опыт работы в силовых структурах расценивался в ЦК КПСС как гарантия того, что новый назначенец будет действовать в рамках официальной идеологии "пролетарского интернационализма». В действительности же Г.Алиев начал осуществлять свою политическую игру. В должности первого секретаря ЦК Компартии республики Г.Алиев проработал до 1982 г. Основными компонентами политики Г.Алиева были:

— сохранение внешней лояльности ЦК КПСС и союзному центру, всяческое подчеркивание личной преданности генеральным секретарям;

— формирование собственной политической партикуляристской модели власти в республике с использованием традиционных механизмов;

— сочетание инновационной риторики (лозунги о преодолении идеологической косности, пассивности, эффективная работа со СМИ) и традиционалистской практики (кадровая политика, построенная по клановому принципу).

В результате реализации политической модели Г.Алиева этнократические тенденции не только не ослабли, но напротив, усилились. Команда азербайджанского лидера формировалась на основе клановых преференций. Особую роль в окружении Г.Алиева сыграли представители "нахичеванской" и "ереванской" групп, то есть азербайджанцы — выходцы из Нахичеванской АССР и Армении. К слoву сказать, имeннo эти два клана и сoставляют «кoстяк» пoлитичeскoй элиты пoсткммунистическогo Азербайджана и сeгoдня. Для двух кланов азербайджанской власти, тесно связанных общностью родственных и деловых связей, национальный (и, прежде всего, армянский) вопрос был острой проблемой. Отцы и деды "нахичеванцев" и "ереванцев" были в той или иной степени вовлечены в армяно-азербайджанский конфликт начала ХХ в. Сам Алиев в период работы на посту главы КГБ Азербайджана боролся с диссидентским движением карабахских армян. Для него и его соратников сохранение территориальной целостности Азербайджана было приоритетным вопросом. Таким образом, этнократизация власти в Азербайджане в позднесоветский период парадоксальным образом способствовала укреплению азербайджанской "державности".

Элементы азербайджанской "державности" стали составными частями официальной идеологии советской республики Закавказья. Этнозащитные представления внедрялись в массовое сознание азербайджанцев при отсутствии серьезного влияния на него нонконформистских сил (в отличие от соседних Армении и Грузии). Роль диссидентов-националистов в Азербайджане взяли на себя "нахичеванские" и "ереванские" партийные идеологи. Однако до тех пор, пока советский режим гарантировал территориальную целостность Азербайджана, он выступал в роли объективного союзника республиканской элиты. Реализация этнонациональных проектов вне Союза ССР была возможна лишь в условиях полномасштабного кризиса советской государственности.

Союз ССР перестал выполнять свои обязательства по контракту с Азербайджаном в пeриoд "перестройки". Это обстоятельство предопределило сецессию "самой советской" из закавказских республик. Но бoрьба Азербайджана за сoбcтвeнную государственность — этo oтдeльная истoрия.

Bir da Hilal muallim! Axi TMMR na qadar yaahsdi ki, istarahat etmaya da vaxt tapilirdi sizlara...Balka sonlugun yaxshi olacagina kimsa qaraant vermishdi? Yaqin ki, yena guman edarsiz sual MTNdandir...

@@@Bu gun, 13 ilden sonra, saysiz-hesabsiz tarixi hadiselerin janli shahidi olan gedim Xanbulanda bash veren bu facieli sehneni xatirlayarken Allahin mocuze dolu sirrlerine bir daha heyran galiram...Inanin ki, Allahin rehmi olmasaydi, o vaxt Elikram da gelecek-axiret taleyi namelum o iki jangudenine goshular, ve guman ki, bu yazim da burada (ve ya choxdan) biterdi…Allah o iki neferi rehmet, o salamat galan 3-ci bendesine (o cumleden, hamimiza) ise sonralar kechirtdiyi(z) mesheggetli ve mecarali taleyini gelecek mubarize yollarinin tekmilleshmesinde bir ibret-nesihet dersi etsin,inshaAllah!@@@

Hilal muallim!

Man taccub ichinda o iki ganc kimi boguluram...Bu hadisa neca ola bilar? Niya ikisi da bogulur? Axi niya? Uza bilan neca bogula bilar? Tutalim birinda sudurqa oldu..Bas ikincisi? Tem boli Alakram alindan tutmushdu...Bermud uchbucaginami donmushdu Xanbulan?
P.S Maslahat deyilsa e-mailima cavab yazin va bu yazini da sahifaya chixarmayin...

20-ji yazi (H.Eliyev E.Hummetovu novbeti “oyud-nesihete” devet edir)

Yagin ki, 28 avgustda, 13 ilden beri her ilin avgustunda AzTv tele-ekranini bezeyen “Lenkeran hadiseleri.Avgust-1993” shousuna bir daha baxanlariniz oldu. Eger digget yetirdinizse, o 22-23 mitinginin yerli muzdlu teshkilatchilarinin ekseriyyetinin sonralar baba terefinden arxivlerinin zibil yeshiyine nece tullandiglarnin da shahidleri oldunuz. Bununla bele, shoy rejisorlarinin hemin programin son degigelerinde artirdiglari - “goy, o Lenkeran hadiselerinin teshkilatchilari ele hesab etmesinler ki, arixive gatilmagla, o vaxtlardaki chirkin emelleri xalg terefinden unudulacagdir…” mezmunlu xeberdarligina hele 22 avgust 1993-ci il AXBP-nin Lenkeran konfransinda ve ondan sonra gerargahimizda yerli televiziya vasitesiyle dediyimiz - “gun geler, ister Garabag, ister Gence, ister bizim bu TMMR, isterse de diger hadiselerden oz chirkin megsedleri namine istifade edib hakimiyyete gelen H.E.-ler ychun de ele bir xalg mehkemesi gurulacagdir ki, mugayisede M.J.Bagirov ychun gurulan mehkeme “toya gedilmeli” sayilacagdir” xeberdarligimizi da elave etmek isterdik.
Neylek, tarixin de oz obyektiv yaddashi (arxivi) vardir ki, – gec-tez yze chixar,inshaAllah! AzTv-ye ise hedsiz derecede minnetdarig ki, her il - her defe TALISH-MUGAN-MUXTAR RESPUBLIKASInin Xalg Meclisimim ilk yigincagini tekrarlamagla yertishmekde olan genc neslimizin milli-vetenperverlik ruhunun yukseldilmesinde hedsiz komekliklerinini gosterirler . Alhamdullillah!
Ne ise…Kechek evvelki yazimizin davamina…
Bir defe, sehv etmiremse, 1994-de “Izvestiya” gazetinde “Bir olkenin ych prezidenti” adli yazi chixmishdi. Hegigeten de, A.Mutellibov,Elchbey,H.Eliyev – her ychi ozlerini Azerbaycanin legitim prezidenti sayirdilar.A.Mutellibov ise 1993 avgust hadiseleriyle bagli olarag ilk defe achiglama vermishdi ki,” “ymde razilashdirilmish” danishiglara istinaden, o vaxtlar (iyul-1993)Ali Sovetin yigincagi chagirilmali, onun prezidentlik selahiyyeti berpa olunmali, H.Eliyev “respublika agsaggallar shurasi”nin sedri sechilmeli, S.Huseynov – bash nazir ve i.a. vezife bolguleri olmaliydi. Amma, Eliyev hamisini aldatdi…”.
Elbette, bu gun buna demek olar ki, hech kim de shubhe etmir. Yagin ki evvelki yazilarimdan da size chox sheyler belli oldu. Shubhesiz ki, biz de H.Eliyevin oyunlarindan kifayet geder agah idik. Evvelki yazilarimda defelerle bildirdiyim kimi,sadece olarag yaranmish tarixi fursetden SAF niyyetle xalgimizin GELEJEYI NAMINE istifade etmek isteyirdik. Yagin ki, yene de sorushacagsiniz: “azca da olsa buna nail oldugmu?”. Bu barede tam tefsilatli cavabi verene geder, helem ki fehminizin mentigi cavabini fikirleshin…
8 avgustda Lenkeranda AXBP MK plenumunu kechirtdik. Plenumda muzakire edilen vacib meselelerden biri – oz numayendelerimizi “Lenkeran vali ve muavini” sechkilerine ireli surmek idi. 15-ci yazimda bildirdiyim kimi, bu barede esasname 17 iyulda Lenkeran Sheher Sovetinin novbedenkenar sessiyasinda tesdig olunmushdu ve bu kechmish SSRI mekani daxilinde ilk demokratik sechki ganunu idi. Valiye namized numayendemiz olan rehmetlik Sh.E. dogrudan da gucli shexsiyyet idi. Onun sechki kompaniyasinda ele bir sade zehmetkesh lenkeranli tapilmazdi ki, onun hagginda gulden artig bir kelme ishletsin. O, xalg arasinda zonamizin Z.Tagiyevi kimi de taninirdi. Amma, buradaca geyd etmek isteyirem ki, o vaxtlar, hedsiz maliyye ehtiyacinda oldugumuz halda bele,1 gara gepik de ondan istememishdik… Sonralar - bizim muveggeti meglubiyyetimizden sonra, yerli hokumetin bir sira resmi chinovnik-juliklerinin firildagcasina onu aldadarag olan-galan mal-dovletini de nece menimsedikleri barede heyretamiz sohbetleri eshitdik. Deyilenlere gore, bu juliklerin novbeti hiyleli aldanishindan sonra yreyi tab getirmeyib gefleten vefat edibmish…Elbette, bu gun bezileriniz xatirlada bilersiniz ki, “bes, o da 23 avgustdan sonra televiziya ekranin garshisinda eleyhimize az bohtan danishmadi…”. Cavabinda ise size elbesahat deyirem: bu fani dunyada kichik bir fezifeyle shirniklendirilib aldadilan gunler-aylar-illerle duz-chorek kesdiyimiz bezi donuk “dostlar”imizla mugayisede bu Sh.E-lere min rehmet olsun!!! Bu barede (herchen ki,ad chekmeyeceyem) bir az sonra yazacagam,inshaAllah…
Ne ise… Baxmayarag ki, vali sechkisi 22 avgusta teyin edilmishdi, bu gun de bizim ychun namelum sebeblerden,bilavasite Elikramin teshebbusi ile o sechki guni – 29 avgusta kechirildi. “29 avgust” ise - mehz “ Azerbaycan Respublikasinin Prezidenti Ebulfez Elchibeye etimad” barede H.Eliyevin rehberlik etdiyi geyri-legitim Milli Meclisin gerarina esasen kechirilecek geyri-ganuni referendumun teyin edildiyi gun idi.
Ey menim eziz gardash-bacilarim, bu gun mene ne geder agir olsa da bildirirem ki, bu SEHV(!!!) addim da bilavasite H.E.-in xeyrine ishledi…Bele ki, o “23 avgust” “gelebe”sinden suni shekilde “xalg”(daha dogrusu,tarix boyu haggi nahagga satan azgin bir kutlenin) “etimadini” gazanan H.E. “Elchbeye “YOX!”” cavabini “99,9%” “gazandi”…
Yeri gelmishken, partiyamizin hemin plenumunda muzakire edilen esas meselelerden biri de, mehz garshida bizi gozleyen son derece murekkeb sheraitden ireli gelerek mubarize taktikamizi da bir geder deyishmeyimiz oldu: eger evveller AXC, Musavat ve diger siyasi birlikleri keskin shekilde tengid edir, talishin milli huguglarinin berpasindan daha chox danishirdigsa, indi AXC ve Musavata gashi yoneldilen hagsiz mubarizeden oz megsedeleri namine istifade edenlerin mekrli siyasetine garshi chixirdig, her hansi formada “talish-turk” sohbetlerine getiyyen yol vermirdik. Yerli radio-televiziyadaki programlarda ise yalniz ve yalniz ymumregional problemlerinden behs edirdik. Meselen, 22 avgust konfransimizda (bu barede bir az sonra) Isa Genberin H.Eliyev terefinden gerezli hebsine garshi beyanat da vermishdik, herchend ki, o vaxtlar I.Genber bize garshi vurushurdu…
8 avgust plenumunda bir gerarimiz da geti idi: partiya yzvlerinden hech biri 7 rayon erazisinde her hansi vezifeye getmemeli, istenilen herbi tedbirlerde ise ishtirak etmemeli idi! Sh.E. ve T.-ni “vali ve muavini” sechkilerine tegdim etmeyimiz ise – nizamname ve programimiza muvafig olarag, xalg garshisinda bir daha demokratik eneneye sadig oldugumuzun tecessumi idi.
Hemin gun TMMR-in elan edilmesi munasibetile, Elikramin rehberliyi ile Lenkeranin merkezi meydaninda herbi parad da kechirildi. Amma, o gun bash veren bir facieli hadise de hamimizi meyus etdi. Xanbulanchayda, hech olmasa 1-2 saatlig istirahet etmeye cehd eden Elikram iki cangudeniyle gayigda yzerken, onlardan biri golde yzmeyi gerar alir. Hech bir neche degige kechmir ki, bogulmaga bashlayir.Ikinci canguden onu xilas etmek isterken o da bogulmaga bashlayir. Bu anda tek galan Elikram eliyle bogulan ikincini tutub dartmag isteyerken az galir ki, gayigla birlikde chevrilsin. Allah yzune baxir – bogulanin eli ondan goparilir ve golde batir… Elikram xilas olur…
Bu gun, 13 ilden sonra, saysiz-hesabsiz tarixi hadiselerin janli shahidi olan gedim Xanbulanda bash veren bu facieli sehneni xatirlayarken Allahin mocuze dolu sirrlerine bir daha heyran galiram...Inanin ki, Allahin rehmi olmasaydi, o vaxt Elikram da gelecek-axiret taleyi namelum o iki jangudenine goshular, ve guman ki, bu yazim da burada (ve ya choxdan) biterdi…Allah o iki neferi rehmet, o salamat galan 3-ci bendesine (o cumleden, hamimiza) ise sonralar kechirtdiyi(z) mesheggetli ve mecarali taleyini gelecek mubarize yollarinin tekmilleshmesinde bir ibret-nesihet dersi etsin,inshaAllah!
7 avgustda TMMR-in elan edilmesinden sonra, H.Eliyev veziyyetin getdikce murekkebleshe bileceyinden ehtiyat etmeye bashladi. Evvelki yazilarimdan bildiyiniz kimi, TMR hadiseleri bashlayan ilk gunlerden- iyunun evvellerinden ta 12 avgusta geder Elikrama “xeiyr-dualar” veren H.Eliyev 12 avgustun axshami onu Bakiya - son “oyud-nesihete” devet etdi…

(ardi var)

/TMMR elan olunmayib ki?/

TMMR 7.08.1993-de elan olunub...Yagin "TMMR-in Azerbaycan Milli Meclisinde tesdigi elan olunmayib ki?" demek istemisen...

Hech na...Sohbat ondan gedir ki, guya hokumat 1,2,3,4 ci siniflar uchun Talish dili darsliklarini nashr edib...Hela bela bir xabardir...Manca hech burada vermaya daymazdi...Na boyuk sheydir ki? TMMR elan olunmayib ki?

Пожалуйста, объясните, что такое в чувашском языке Хуралче и чем отлтичается от Хурале???Очень надо!!!)))

Hurmetli yuzer! Ashagidaki KIV-den gonderdiyiniz yazilar oxunmur.Xaish edirik, kiril ya latin elifbasiyla hech olmasa gisa mezmununu sherh edesiniz (texminen anladig ki, orada sohbet talish dersliklerinin neshrinden ve i.a. meselelerinden sohbet gedir)

***2006-08-29 23:01:37
"Xalq Cabhasi" ***

***2006-08-29 23:00:35
Azdliq Radiosu ***

“Olaylar” (23,24,25 avgust) –da yazi da oxunmur.
Bir daha xaish edirik, bu barede hech olmasa gisa melumat veresiniz (orada geybat "shavnisht" gazetindeki yazidan gedir,efsus ki,internet varianti verilmeyib)

Təhsil Nazirliyi yeni dərs ilinə tam hazэr deyil
Dərsliklərlə baрlэ mьəyyən problemlər var
Pərvin Abbasov
2005-2006-cэ dərs ilində цlkə ьzrə bьtьn tipdən olan dцvlət ьmumtəhsil məktəblərinin sayэ 4547 olub. Bu barədə Təhsil Nazirliyinin yaydэрэ məlumatda bildirilir. Məlumatda qeyd olunur ki, bu məktəblərdə təhsil alan юagirdlərin sayэ 1,581 milyon nəfər olub. Bakэ юəhəri ьzrə orta ьmumtəhsil məktəblərinni sayэ isə 346-dэr. Paytaxt məktəblərindəki юagirdlərin sayэnэn isə 388981 olduрu bildirilir. 2006-2007-ci dərs ilində I sinfə gedəcək юagirdlərin sayэ 128 mindir. 20 gьndən sonra isə yeni tədris ili baюlanэr. Maraqlэdэr, orta ьmumtəhsil məktəbləri yeni dərs ilinə hazэrdэrmэ?
Mьəllim зatэюmamazlэрэ var
Təhsil Nazirliyindən verilən məlumata gцrə, cari dərs ilində Azərbaycanэn ьmumtəhsil məktəbləri юəbəkəsində 5562 nəfər mьxtəlif pedaqoji ixtisaslэ kadrlara tələbat mцvcuddur. Bunlar arasэnda 694 nəfər Azərbaycan dili və ədəbiyyatэ, 861 xarici dil, 563 tarix, 462 coрrafiya, 379 kimya, 449 riyaziyyat, 499 fiziki tərbiyə və digər ixtisaslar ьzrə kadrlara daha зox tələbatэn olduрu mьəyyənləюdirilib.
Hazэrda pedaqoji kadrlara ən зox ehtiyac duyulan rayonlar Cəlilabad (298 nəfər), Xaзmaz (197 nəfər), Эmiюli (302 nəfər), Lerik (183 nəfər), Kьrdəmir (160 nəfər), Masallэ (180 nəfər), Yardэmlэ (166 nəfər), Qusar (179 nəfər) və digərləridir.
Bakэ юəhəri ьzrə Təhsil Эdarəsinin beynəlxalq və ictimaiyyətlə əlaqələr bцlməsinin mьdiri Zəminə Əliqэzэnэn verdiyi məlumata gцrə, 2006-2007-ci tədris ili ərəfəsində Bakэnэn ьmumtəhsil məktəblərinin Azərbaycan və rus bцlmələrində 14 fəndən 307 mьəllim зatэюmэr. Mьəllim зatэюmamazlэрэ əsasən Bakэətrafэ kəndlərdə və qəsəbələrdə yerləюən məktəblərdədir. Mьqayisə ьзьn qeyd edək ki, цtən il paytaxt məktəblərində 322 mьəllim зatэюmэrdэ. Bakэnэn məktəblərində tələbat olmayan mьəllimlər ibtidai sinif və hərbi hazэrlэq mьəllimləridir. Digər bьtьn fənlər ьzrə mьəllimlərə ehtiyac var.
Dərsliklərlə baрlэ vəziyyət necədir?
Zəminə Əliqэzэ həmзinin bildirdi ki, yeni dərs ilində Bakэda fəaliyyət gцstərən ьmumtəhsil məktəblərinə 1,182 milyon dərslik veriləcək: "Artэq bu proses baюlayэb və bir зox məktəblərə dərsliklər зatdэrэlэr. Цlkədə зap olunan 108 adda dərslikdən 101-i paytaxt məktəblərinə paylanacaq. Юagirdlərə pulsuz paylanacaq bu kitablarэn 51-i yeni, bu il зap olunan dərsliklərdir. Hazэrda idarədə yeni tərdris ilində Bakэda tikiləcək məktəb binalarэ, inюa olunacaq əlavə sinif otaqlarэ, korpuslarэn əsaslэ və cari təmiri barədə məlumatlar ьmumiləюdirilir".
Zəminə Əliqэzэ onu da dedi ki, Bakэ юəhəri ьzrə Təhsil Эdarəsi yeni dərs ili ərəfəsində jurnalistlər ьзьn geniю mətbuat konfransэna hazэrlaюэr. Həmin tədbirdə qurumun rəhbərliyi ilk dəfə mətbuat nьmayəndələrinin qarюэsэna зэxacaq və paytaxt məktəbləriylə baрlэ ətraflэ məlumat veriləcək.
2006-cэ il ьзьn Azərbaycan dцvləti ьmumtəhsil məktəblərininin I-XI sinif юagirdlərinin dərsliklərlə pulsuz təmin olunmasэ məqsədilə 6 milyon manat məbləрində vəsait ayэrэb. Bu vəsaitin mьqabilində cari ildə 108 adda dərsliyin зap olunmasэ planlaюdэrэlэb. Ьmumi qaydalara gцrə dərsliklər 4 ildə bir dəfə зap olunur: birinci il 105 faiz, qalan illərdə 15 faiz зap olunur. Bu il 105 faiz həcmində зap olunan dərsliklərin sayэ 87-dir. Əsasən I-V sinif dərslikləri ilk dəfə зap olunanlardэr. Bu barədə məlumatэ isə Təhsil Nazirliyinin dərslik və nəюriyyat юцbəsinin mьdiri Nəcəf Nəcəfov verdi. O bildirdi ki, bu il зoxlu sayda yeni dərsliklər mьəllim və юagirdləri sevindirəcək: "Əvvəlcə onu qeyd edək ki, bu il ilk dəfə I-IV siniflər ьzrə ingilis dili dərslikləri зap olunub. Həmзinin II-IV sinif alman dili, II-IV sinif fransэz dili, II sinia rus dili dərslikləri də ilk dəfə зap olunanlar sэrasэndadэr. XI siniflər ьзьn зap olunmuю "Эngilis dili" və IX siniflər ьзьn "Fransэz dili" dərslikləri də yenilər sэrasэndadэr".
Həcəf Nəcəfovun sцzlərinə gцrə, artэq neзə illərdən bəridir ki, V və VI sinif юagirdləri ьзьn "Alman dili" dərsliyi yox idi: "Bu dərslik də зap olunub. Onu da deyim ki, xarici dil dərslikləri - "Эngilis dili", "Alman dili" və "Fransэz dili" - həm Azərbaycan, həm də rus bцlməsində istifadə olunur".
Nəcəf Nəcəfov dedi ki, юagirdlərin və mьəllimlərin зoxdan gцzlədiyi XI siniflər ьзьn "Ədəbiyyat", "Astronomiya", "Coрrafiya" dərslikləri də hazэrlanэb. Əlavə olaraq VIII və IX siniflər ьзьn hazэrlanmэю "Эnsan və cəmiyyət" dərsliyini də bu sэraya aid etmək olar. Qeyd edək ki, adэзəkilənlərdən sonuncu kitablar rus dilinə də tərcьmə olunub. Ьmumilikdə cari ildə rus bцlməsi юagirdlərinin də dərslikləri yeniləюdirilib. Məsələn, cari ildə ilk dəfə olaraq V, VI, VII və VIII siniflər ьзьn rus bцlməsində "Ədəbiyyat" dərsliyi buraxэlэb. Həmзinin rus bцlməsinin VII-XI sinifləri ьзьn "Fizika" dərsliyi də зap olunub. Bu bцlmənin XI sinif юagirdlərinin "Astronomiya" fənni ilə maraqlanan юagirdləri də adэзəkilən dərslikdən faydalana biləcək. Azərbaycan bцlməsinin V-VI sinif юagirdləri ьзьn "Rus dili" dərsliklərinin зap iюi də baюa зatэb.
"Saxur dili" kitabэ da buraxэlэb
Azsaylэ xalqlar ьзьn dərsliklərin hazэrlanmasэna da зox ciddi fikir verilib. Nəcəf Nəcəfov qeyd etdi ki, bu il ilk dəfə olaraq bьtьn azsaylэ xalqlarэn dillərində I siniflər ьзьn "Dilimizi цyrənək" adlэ dərslik hazэrlanэb: "Bu dərslikdən avarlar, talэюlar, ləzgilər və digər etniklər istifadə edə biləcək. Əlavə olaraq II, III, IV siniflər ьзьn "Talэю dili", II siniflər ьзьn "Ləzgi dili", "Avar dili", "Saxur dili" dərslikləri də hazэrlanэb". Nəcəf Nəcəfov bildirdi ki, adэзəkilən dərsliklər yerli mьəlliflərin kцməkliyi, həmin dillərin mьtəxəssisləri, alimlərin iюtirakэ ilə hazэrlanэb. Nəcəf Nəcəfovun sцzlərinə gцrə, Balakən, Qax, Zvaqatala rayonlarэnda 12 gьrcь məktəblərinin dərsliklə təmin olunmasэ iюi nazirliyin diqqət mərkəzindədir.
Xatэrladaq ki, Gьrcьstanda yaюayan soydaюlarэmэzэn цvladlarэnэn təhsil aldэрэ 164-dən зox məktəb var. Nəcəf Nəcəfov Gьrcьstanэn Elm və Təhsil Nazirliyinin yaxэn gьnlərdə dərslik sifariюi gцndərəcəklərini dedi: "Planlaюdэrэrэq ki, sentyabrэn ilk ongьnlьyьndə bizim nьmayəndə heyəti Gьrcьstana gedərək dərslikləri зatdэrsэn".
Nazirlik təmsilзisi bildirdi ki, dərsliklərin зap olunmasэ iюi nəюriyyatlar tərəfindən baюa зatdэrэlmaq ьzrədir. Hazэrda həmin dərsliklər nazirliyin maddi-texniki təchiz idarəsindən paylanэr: "Sentaybrэn 5-nə qədər dərsliklərin зatdэrэlmasэ iюlərini yekunlaюdэra biləcəyik. Valideynlər bilsinlər ki, dərsliklər pulsuzdur, məktəbin builki və keзənilki fondu hesabэna dərsliklərin hamэsэ veriləcək".
Ьmumilikdə isə demək olmaz ki, yeni tədris ili ərəfəsində цlkədə dərsliklərlə baрlэ problem yoxdur. Bunun da Nəcəf Nəcəfov dedi: "Problemlər var. Məsələn, Azərbaycan bцlməsinin IX, X və XI sinifləri ьзьn "Fransэz dili", VII-XI siniflər ьзьn "Alman dili" dərsliyi, rus bцlməsinin V və VI sinifləri ьзьn "Matematika" dərsliyi yoxdur. Rus bцlməsi ьзьn "Russkiy yazэk" dərsliyini isə Rusiyadan alacaрэq. Bьtьn bu problemləri həll etmək ьзьn ciddi tədbirlər gцrəcəyik".

Avqustun 16-dan məktəblərə dərsliklər paylanmaрa baюlayэr

Kəbiran Dilavərli
Azərbaycanda orta məktəblərdə dərslər sentyabrэn 15-dən baюlansa da məktəblilər ьзьn dərsliklərin hazэrlanmasэna зoxdan baюlanэb. Təhsil Nazirliyində bildirirlər ki, sentyabrэn 15-də юagird məktəbə gələndə dərsliyi stolunun ьstьndə gцrməlidir. Nazirliyin dərslik və nəюriyyat   юцbəsinin mьdiri Nəcəf Nəcəfov əmin edir ki, nəinki юəhərlərdəki məktəblərdə, ucqar daр kəndlərində də belə olacaq: «Heз bir problemimiz olmayacaq, зьnki buna tam hazэrlaюmэюэq».
Nəcəf Nəcəfovun verdiyi məlumata gцrə, avqustun 16-dan etirabən məktəblər dərsliklərlə təmin olunmaрa baюlayacaq. Dərsliklər əvvəlcə Bakэdakэ məktəblərə, sonra bцlgələrə paylanacaq, hamэsэ da pulsuz: «Valideynlər bilsinlər və eюitsinlər ki, dərsliklər pulsuzdur, məktəbin bu ilki və keзən ilki fondu hesabэna dərsliklərin hamэsэ veriləcək». Builki dərsliklər 108 adda olacaq, onlardan 51-i yenidir. Bu il ilk dəfə olaraq 10-cu siniflər ьзьn «Ədəbiyyat mьntəxəbatэ» da hazэrlanэb.
Bakэnэn kitab pasajlarэnda isə orta məktəb dərsliklərinə həmiюə rast gəlmək olur. Satэcэ Kamal Əliyev deyir ki, məktəblərə kitablar pulsuz verilsə də юagird mьюtəriləri həmiюə var. Onlarэn arasэnda kцhnə kitablarэ bəyənməyənlər də, kitab зatmayanlar da olur: «Bizdə Azərbaycan tarixi, coрrafiya, riyaziyyat, cəbr, kimya, Azərbaycan dili, bьtьn kitablar var. Kimsə kцhnə kitabdan oxumaq istəmir, yenisini alэr, ya da kiməsə kitab зatmэr, onda alэrlar».
Kitab satэcэlarэ deyirlər ki, dərsliklərə tələbatэn necə olduрunu sentyabrэn 15-dən sonra, yeni dərs ili baюlayanda biləcəklər. Satэcэ Юцvqi deyir ki, indilik alэcэlar azdэr, valideynlər hələ kitablarэn paylanacaрэnэ gцzləyirlər: «Paylanandan sonra hamэya vəziyyət aydэn olacaq, kimə lazэmdэr gəlib alacaq, satэю sentyabrэn 15-dən sonra qalxacaq». Ancaq indi də alэcэlar var. Onlar daha зox rus bцlmələrində oxuyan юagirdlərin valideynləridir. Kamilə deyir ki, o dцrd kitaba 70 min manat pul verib: «Bunlar Rusiyadan gələn kitablardэr. Bu kitablarэ məktəbdə vermirlər. Bizə məktəbdən pulsuz kitab verirlər, ancaq hansэlar ki, yoxdur, onlarэ alэrэq. Aldэqlarэm isə rus dili, riyaziyyat, oxu kitablarэdэr».
Təhsil Nazirliyinin dərslik və nəюriyyat юцbəsinin mьdiri Nəcəf Nəcəfov isə deyir ki, ildən ilə rus məktəbləri ьзьn də dərsliklər hazэrlanэr və pulsuz paylanэr. Yeni dərs ilində ilk dəfə olaraq 7-11-ci siniflərə riyaziyyat, fizika, astronomiya kitablarэ veriləcək. 5- 8-ci sinif юagirdləri isə ədəbiyyat dərslikləri ilə təmin olunacaqlar.
Yeni dərs ilində Azərbaycandakэ azsaylэ xalqlar ьзьn də yenilik var. Keзən il gьrcь məktəbləri ьзьn gьrcь dilində ana dili və 1-ci siniflərə riyaziyyat dərslikləri paylanmэюdэ. Bu il isə gьrcь məktəblərində 2-ci sinif юagirdləri ьзьn də riyaziyyat dərsliyi зap olunub.
Bundan baюqa 2-3-4-cь siniflər ьзьn talэю dilində, 2-ci siniflər ьзьn ləzgi, avar və saxur dillərində ana dili kitablarэ da hazэrlanэr və bu dərs ilində paylanacaq. Əvvəlki ildə olduрu kimi bu il də Əlifba kitabэ bьtьn birinci sinfə gedənlərə hədiyyə olunacaq. Yəni dərs ilinin sonunda isə bu kitablar onlardan alэnэb məktəbin kitab fonduna verilməyəcək. 

P.S.

***18.08.2006 21:48 MTN Sizca MTN-la amakdashliq etmak pis ishdir? Talish Azarbaycan dovlatinin vatandashi kimi bizimla amakdshliq eda bilmaz? Talish haraakati daxilinda biz oz kadrlarimizi yerlashdiririksa, bunun nayi sizin uchun pisdir?***
postuna:

Herchend, bu sual resmen MTN-den deyildir, amma chox guman ki, hemin teshkilatla emekdashlig eden bir talish yuzeri terefinden verilir…
El-cavab: Efsuslar olsun ki, MTN ve bu kimi diger xysusi xidmet organlari hech de xoshmeramli niyyeyyetlere xidmet etmediyinden, onlarla her-hansi formada emekdashlig da “yaxshi ish” sayila bilmez!!!
Ve…TXH-nin bu kimi “MTN emekdashlari”na meslehet bilerdim ki, evvelki yazilarimda bu teshkilatlarin “xeyriyye fondu” olmadigini subut edecek kifayet geder fakt ve mulahizelerimi bir daha oxusunlar ki, belkem gelecekde xeyirlerine geldi...

***23.08.2006 13:56Anonim.
Man anlamiram.Bu Hilal Mammadovun xatiralaridir ya musahiba?O niya ancaq kechmishdan danishir?Bu gunun Talishinin siyasi manzarasindan hachan danishacaq?*** postuna:

El-cavab:Bu "musahibe-xatire"ni tarixi ardicilligla -1988-89-dan bashlayarag bu gunun ve sabahin ictimai-siyasi menzeresinin tesvirine geder davam etdirmek niyyetindeyik,inshAllah!
Odur ki,bu sebirsiz "anonim"lere de TXH-ki "MTN emekdashlashlarina" verdiyim yuxaridaki mesleheti tekrarlayiram...

23.08.2006 15:30
19-cu yazi (7 avgust 2003: TMMR elan edildi )

Belelikle TMR Xalg Meclisi oz ishine bashladi. Meclisin video chekilishini bizim en etibarli gardashimizdan biri aparirdisa da, onun ozune de bir neche nezaretchi teyin etmishdik ki, gozlenile bilen tehlukeden goruna bilsin. Danishdigimiz kimi, chekilishi biten her kasseta shexsen mene tehvil verilmeli, men ise onu en etibarli meslekdashima oturmeliydim,- axi son derece vacib olan bu sened gelecek nesle otureceyimiz canli bir tarixi tohve idi. Mandat komissiyasinin neticelerinin sehih bilmeden, diger resmi numayendenin (shubhesiz ki, o MTN-le elagede idi) chekilishine helem ki, icaze vermedik. Onlari ve bezi jurnalistleri de 1-ci hisseden sonra icheri buraxdig. Bunu ona gore etdik ki, helem yetersayin - 7 rayon sovetinin deputatlarininin ve muvafig agsaggal-ziyalilarin teleb edilen sayinin kifayet geder oldugunu bilmirdik. Meselen, Astara-Lenkeran-Masalli-Lerik-Celilabad deputatlarinin yetersayi kifayet idise de, Bilesuvar,Yardimli numayendeleri gecikirdi… Shubhesiz ki, Elikramin ciddi seyi neticesinde artig 11-00 yaxin gosterilen rayonlarin yetersay heyeti de meclise daxi oldu. Gapilar baglanildi. Evvelki yazimda geyd etdiyim kimi, texniki ishlere partiyamizin “drujinasi” ciddi shekilde nezaret edirdi…Mandat komissiyasinin hesabati dinlenildi – nezerde tutulan 250 numayendeden 216 nefer Meclisde ishtirak edirdi. Belelikle, yetersay var idi ve 11 neferden ibaret reyaset heyeti (7 icra bashchilari+Elikram,men, M., X. muel.) ve iclasin muveggeti reglamenti tesdig olundu. Yeri gelmishken, hemin 216 neferin ad-familiyalari ve muvafik video material neinki Bakinin, Avropa Shurasinin ve diger memleketlerin resmi dairelerinde de artig movcuddur, ve guman ki, gec-tez muvafig saytlarda da eks olunacagdir…
Meclis ishtirakchgilarinin yekdil teklifi ile meclisin ishine rehberliyi Elikramla birlikde oz yzerimize goturduk. Bu –son derece chetin ve mesuliyyetli bir vezife idi. Ilk chixishina da Elikram bashladi. O, respublikada yaranmish ictimai-siyasi veziyyeti obyeltiv shekilde tehlil ederek, herbi muxalifet terefinden TMR-in elan edilmesinin sebeb ve vezifelerini mentigi olarag esaslandirdigdan sonra, meclis yzvlerine muraciet ederek bildirdi ki, “ohdemize goturduyumuz ishi size hevale etmek, selahiyyetlerimizi Xalg Meclisine vermek megsediyle bugunki Meclisi chagirmag gerarina geldik”. Onun chixishindaki 17-ci yazimda eks olunmush bezi fragmentleri ise bir daha oxumanizi rica edirem… O, dogrudan da chox muhum meselelere toxundu. Hemin Meclisin materiallari “Tolish” gazetinin avgust 7(12), 2002 sayinda ixtisarla chap olunub, Meclisin video-materiali ise yegin ki choxunuzda var, odur ki, bu gun, dyz 13 ilden sonra bir daha o materiallarla tanish olsaniz size chox shey achilar. Men ise bu materiallarda eks olunmayan bezi gizli megamlari 13 ilden sonra, ilk defe olarag nezerinize chatdirmag isteyirem. Evvelki yazilarimda bildirdiyim kimi, shubhesiz ki, gelecek taxt megsedlerine nail olmagdan otru H.Eliyevin megsedeyonlu siyasi oynunlari bu gozlenilmeyen TMR mecaralari ile bir geder myrekkebleshmesiyle beraber, Baik “Reyxstagi” yzerinde geti gelebesinin vaxti da uzanmishdi… Dogrudan da bele bir Meclisin kechirileceyini o getiyyen gozlemirdi. Axi, Eliyev tekce sabahki “gelebesini” yox, olumunden sonraki “gelebelerinin” de planini hazirlamishdi. Eslinde, bu – fani dunyaya yumush butun tiran hokmdarlara mexsus cehet idi. Men, ilk yazilarimda bildirdiyim kimi, “bu ve ya diger choxmilletli ve ya choxmezhebli dovletin “yzaggoren” tiran rehberleri oz gelecek varislerinin rahat hokmranligi namine tarixen cehd etmishler ki, onu MONO(birmilletli,birmezhebli ve i.a. ) dovlete chevirsinler. H.Eliyev de diger bezi meseleler kimi, gelecek varislerine bashagirisi verecek bu “talish problemi”ne de gisa bir muddetde, mehz bu TMR hadiselerinden istifade ederek son goymag niyyetinde idi. Evvelki yazimda bildirdiyim kimi, guya doyush bolgesinden yzaglashdirmag behanesiyle Terter ve Berde rayon ehalisinin oz vetenlerinden chixardib bizim zonamizda yerleshdirmek baredeki “yuzbashli” plani da bu gelecek megsedlere xidmet edirdi…Amma, yuxarida geyd etdiyim kimi, oyununun ssenarisinin gefilden bir neche defe deyishilmesi, her defe onu yeni fendlere el atmaga vadar edirdi… Ne ise…
TMR Xalg Meclisinin gedishatinda, S.Huseynov ve H.Eliyev texminen 7 defe Elikrami telefona chagirdilar. O ise her defe onlarla danishmagdan imtina edirdi. Axirda men ondan tekidle xaish etdim ki, “getsin gorsun ne isteyirler ve Meclis yzvlerine ne “shad” xeber chatdiracagik?!”. O vaxt Bilesuvar XDS-in sedri chixish edirdi. Duzi, ona hech soz vermek niyyetinde de deyildim, amma Elikramin teklifini nezere aldim. O vaxt chixish etmek isteyenler o geder chox ve muxtelif adamlar idi ki, kime soz vereceyimizde chetinlik chekirdik. Shubhesiz ki, “ozumuzkilere” az yer vermeli idim ki, sonralar chox da boyuk hay-kuye sebeb olmasin. Bir de ki, daha chox deputatlara soz vermek niyyetinde idik.
Eziz dostlar! Inanin ki, bu yigincagi maksimum demokratik shekilde kechirtmek niyyetindeydik.
Yegin ki, haminiz her il avgustun axirlarinda AzTv-de H.Eliyevin TMR yzerindeki bu 23 avgust “gelebesiyle” bagli gosterilen “Gara yara” tele-shoysuna baxmisiniz. 12 ilden artigdir ki, Meclisin ishinden her defe mehz o bilesuvarlinin chixishindan bir fragment verilir ki, guya o muxtariyyete garshi chixmishdir. Yuxarida size bildirdiyim kimi, bu video-materiali ise onlara tehvil verenler mehz zala devet etdiyimiz yerli televiziya numayendeleri idi. Elbette, o, Elikramin H.Eliyev-S.Huseynovla telefon danishiglarinin yzunmasindan istifade ederek Meclis ishtirakchilari arasinda chashginlig yaratmaga da chalishdi. Meselen, onun - “TMR elan edilmesi bizim bolgede yaxshi meseledir,amma bu, ganun esasinda olmalidir ki, sabah dunyaya myraciet etdikde gebul olunsun. Burada erazi meselesi var, bu ise yalniz referendum yoluyla hell olunmalidir…” ve bu kimi diger fikirlerine oz izaharverici replikamla cavab vermeye mecbur oldum. 17-ci yazimda geyd etdiyim TMR ishtirakchilarina gonderilen devetnamenin metnini bir daha diggetle oxuyub,elave etdim: “biz hemishe ganunlar esasinda hereket etmishik, …referendum meselesine geldikde ise,…hamiya bellidir ki, bu tarix boyu siyasi oyundan bashga bir shey olmamishdir,avgustun 29-na teyin olunmush referendum da bele bir siyasi oyundur.Siz ozunuz de bunu yaxshi derk edirsiniz.Amma lazim gelerse, bu referenduma da getmek olar”.Sonra Elikram geldi ve meni bir teher sakit etdi ki, “daha besdir, bes shad xeber var…”. Yaxshi ki, onun telefon danishiginin neticesini bilmeden, bezilerinin teklifine yuyb fasile elan etmedim. Ondan sorushdum ki, “xeyir ola, ne shad xeberdir?”. Dedi ki, bes, Meclisimiz bashlayandan, Suret de babanin yanindadir, bashgalari da ordadir, mene ele hey yalvardilar ki, “bele sheylere (TMR elan edilmesine) yol vermeyim, “meslehetleshme yigincagi” adi altinda onu yekunlashdirim ve i.a.”. Sorushdum ki, “bes xalga (Meclise) bu “shad” xeberi nece vereceksen?”. Cavab verdi ki, “bes babanin oz enenevi “demokratik” dili-fendiyle de cavab vereceyem”. Men zala muraciet etdim ki, yegin ki, “haminiz intizarla gozleyirsiniz ki, goresen H.Eliyev yoldash Elikramla ne danishdi ve hansi tovsiyyeleri verdi?”. Zalda az gala xorla “beli!” cavabi eshidildi. Sozu Elikrama verdim. O, soyugganli shekilde, guleryzle texminen bu sozleri tekrarladi: “Heyder Eliyev de, Suret Huseynov da demokratiya terefdarlaridirlar, bir halda ki, biz de demokratik shekilde bir shey kechirdirik, daha ne deyecekler ki… Ozunun defelerle tekrarladigi kimi, xalgin gebul etdiyi gerarla Heyder Eliyev de razilashar”. Zalda gurultulu algish sedalari eshidildi. Hami ayaga galxib el chalirdi…Duzi, Elikramin bu son derece mentigi ve mukemmel cavabina sonralar Eliyevin ozu de “heyran” galmishdi…
Belelikle, H.Eliyevin - “ay ogul, bu dovleti sizin kimi merd ogullarimiz ychun gurur, ona rehberlik yollarini oyredirem ki, sabah chetinliye dushmeyesiniz” ilk gorush-dersinden meharetle beherlenen Elikram “muelliminin” bir fendinden ygyrla istifade etdi.Belelikle, TMR-in “GIZIL FONDUNA” 13-ci yazimda “4 iyul” gorushunden Sheyximizden getirdiyim - “Men bir sheyx kimi, onu deye bilerem ki, o sheyi ki, Allah bizim xalgimiza meslehet bilir, goy o olsun, o sheyi ki, Allah bizim xalgimiza meslehet bilmir, olmasin” kimi shuarlarla yanashi,
Elikramin yuxaridaki - “xalginin gebul etdiyi gerarla Heyder Eliyev de razilashar” kelamlari da daxil oldu…
Bir neche gunden sonra - 13 avgustda (12-de Elikramla gorushunden sonra) bu barede H.Eliyevin ozu zona deputatlari ve ziyalilari garshisinda bele deyecekdi: “… ancag bu axsham(sehvdir, 7 avgust TMR XM-in kechirildiyi 10-00 – 17-00 vaxt nezerde tutulur,H.M.) bize bele bir melumat geldi ki, ondan bir gun once Elikram Hummetov Azerbaycanda, xususen Bakida yashayan, o bolgeden olan bir 50 nefer adama devetname gonderib, avgustun 6-da (7-de.,H.M.)orada Talish-Mugan Respublikasinin yaradilmasi ile elagedar tesis konfransi,ya gurultayi,adi nedir onu bilmirem, kechirir. Biz xeberdarlig eledik ki, ele sheylere yol vermesin. Avgustun 6-da (7-sinde.,H.M.) prokurorlarin tutulmasi ile elagedar olarag Ali Sovetde- menim ish yerimde gorushduk. Bash nazir Suret Huseynov, daxili ishler naziri Vagif Novruzov, bash prokuror Eli Omerov ve men. Muzakire etdik,aydinlashdirmag lazim idi ki, kim gunahkardir, kim kime ne deyib, kim kimi incidib, yaxud kim kimi tehgir edib.Bu zaman melum oldu ki, artig Lenkeranda bele bir gurultay gedir,bele bir muzakire gedir.Bash nazir Suret Huseynov menim ish otagimdan Lenkeranla elageye girdi,Elikram Hummetovla danishdi ve prokyrorlarin hebsi ile elagedar ona bir neche soz dedi, bele hesab etdik ki, orada ele bir problem yoxdur.Ancag axsham (???) (sehvdir, texminen 10-00 – 17-00 arasinda gedirdi o meclis.,H.M.) bize bele melumat geldi ki, atrig orada bu tedbir heyata kechirilir, orada “Talish-Mugan Respublikasi”nin (eslinde, TMMR.,H.M) yaranmasi barede guya gerar gebul edilib.
Kimin selahiyyeti var bu gerari gebul etmeye? Orada Elikram Hummetov Talish Mugan Respublikasinin prezidenti sechilib,bash nazir teyin olunub,Ali Sovetin sedri teyin olunub – filan…”(bax:”Azerbaycan” g-ti.,17 avg.1993).
H.Eliyev zonamizdan olan numayenlerle 13 avgust gorushundeki (oxu:SHOY-daki., bu barede bir sonra yazacagam) hemin chixishinda daha sonra deyir: “…Suret Huseynov menim yanimdan danishdi ve o danishigin her kelmesi mene melumdur, - bize melum oldu ki, Elikram bu danishigdan sonra gedib orada (yuxarida bu barede yazmisham.,H.M.) melumat verib ki, “men indice Ali Sovetin sedri Heyder Eliyevle danishdim,bash nazir Suret huseynovla danishdim, onlar da bizim bu tedbiri beyenirler ve deyirler ki, biz etiraz etmirik, bu tedbiri kechirdin”. Men dunen (12 avg. gorushi nezerde tutulur.,H.M.) bu sozleri Elikram Hummetova dedim. O mene gayitdi ki, men bele dememishem, men sadece olarag demishem ki, Heyder Eliyev de, Suret Huseynov da demokratiya terefdarlaridir,ona gore de bir halda ki, onlar demokratiya terefdaridir, biz de demokratik shekilde bir shey kechiririkse,onlar buna etiraz elemez. Indi hansi duzdur,hansi eyridir,men bilmirem,bize gelen melumat bele idi,ancag ona sual verende bele dedi…”(bax: yux.gazet)
Istekli gardash-bacilar! Yagin ki, bezileriniz sorushacagsiniz ki, “goresen TMR Xalg Meclisinin kechirilmesi ve orada TMMR elan edilmesi H.Eliyevi ne ychun bu geder narahat edirdi?”. Bunun cavabini yuxarida verdim.Bir daha diggetle oxuyun ve ozunuz de fikirleshin: butun movcud beynelxalg (o cumleden, Azerbaycanin) hugug ganunlari cherchivesinde tarixin ebedi yaddashina salacagimiz, gec-tez Azerbaycanin en muhum bir problemine chevirileceyi bu tarixi addimi “demokrat” H.Eliyev nece gebul ede bilerdi??? Ne ise,ardini ozunuz fikirleshin…
Belelikle, Meclis yuksek seviyyede oz ishini sona chatdirdi: YEKDIL(!!!) sesle TMMR elan edildi, novbeti Xalg Meclisinde muzakire edilib tesdig edilecek konstitusiya ganununun ilk layihesi gebul olundu, TMMR-in prezidenti, bash naziri, Xalg Meclisinin sedri sechildi, bayragi, himni ve i.a. atributlari tesdig olundu…
Bu gun,sabah ve gelecekde verilecek siyasi-tarixi giymetinin xarakterinden asili olmayarag, bu hadise – shubhesiz ki, TALISHIN MUBARIZ TARIXINE silinmez sehifeler bexhs etdi…

(ardi var)

Za shima dahshation...Dahshat...19 ci yazi oxoada mini MTNi amakdash hesob kardash...Ancax guya ti kon yazisa pozmish karda...Lap bana Kahini pozmish kardash...Aybe oxo...1 saat 47 daga de Hilal muallimi telfondam qapim je...Dagash 1650 manate...Toba 50 dollari pul karda...Bedy hech nobo giymat binan...
Har ki, bi MTN ko karda chi var-yox chi sipa bobo...Ki du votda...

@@@Танрувуз Зарвана ялварун ки, МТН бармахыны юндже,оз "вижданлы" ...-дэн чыхартмаха сизэ комэк етсин.Алвида.@@@

MTNa ishlamayi ustun tutuaram, nainki, AXBP va TMH ya...San artiq ozuvu pis vaziyyatda qoymusan Atropat...San oyun qaydalarini pozdun...Atropat!Sana od qoyacagam...Vaxti var...
San Allaha na cavab verarsan? Manim MTNa ishlamayimi hardan bilirsan? Bilirsan ki, bashqasini sharlamak an boyuk gunahdir? Man saytda malumat yerlashdirmisham...Sandan kim xahish edir ki, cavab verasan? sogan yemamisan ichin niya goynayir? Saanda hokumatin barmagi yoxdursa niya cavab verirsan? Manim mesajim o adamalaradir ki, KQB generalinin barmagi ondadir...Sana na!Balka san da.....

///2006-08-23 16:52:36 Bandaroj
BAZAN XUSUSI XIDMAT ORQANLARINA AMAKDASHLIQ EDAN TALISHLAR OZ XALQINA DAHA CHOX XIDMAT EDA BILIRLAR NAINKI QEYRILARI (Alakram Hummatov)

Kimin vicdani tamizdirsa MTN-dan niya qorxur...Agar kimsa cinayat etmak fikrinda deyilsa va Azarbaycan respublikasi aleyhina faaliyyatda bulunmursa niya MTN amadsshindan ehtiyat etmalidir?
MTN va Anonim niklarindan qorxmaq isa bu qorxunun ifrat haddidir...Demak sizinla Bandaroj danishmaq uchun ya MTN ya da Anonim formasina girmalidir ki, oz fantaziyanizi ifada eda bilasiz?
Bandarojun Allahi (Zarvon) 1 il muddatinda haminiza subut edacak ki, hokumatin barmagi kimdadir...Hokumatin barmagi avval kiimda idi, indi kimdadir? Narahat olmayin...


2006-08-23 16:37:05
Bandaroj MTN va Anonim man idim...
P.S. Sizin siyasi uzaqgoranliyiniza heyranam...///

Бандарож.
Шубхамиз йохиди ки "мтн-аноним" сиз идюз.буну фаш етмадикки бази авалки мусбатйонумлу йазуларыныза каршы да икрах хиси яранмасын.озюнуз ашкарладуз вэ 2 гюнлук маслахатлэшмэдэн сонра бу сон ики йазувузу вердик. сизлэрэ сон маслахатимиз: башкасында хокмат бармахыны ашкарламакдан эвэл,о Танрувуз Зарвана ялварун ки, МТН бармахыны юндже,оз "вижданлы" ...-дэн чыхартмаха сизэ комэк етсин.Алвида.